01/09 PHẦN I — THAY ĐỔI TƯ DUY VỀ TIỀN CHƯƠNG 1. VÌ SAO NHIỀU NGƯỜI KIẾM ĐƯỢC TIỀN NHƯNG VẪN NGHÈO? Có một nghịch lý rất phổ biến trong cuộc sống: Có người thu nhập tăng nhưng tài sản không tăng. Có người kiếm được nhiều tiền nhưng lúc nào cũng thiếu tiền. Có người lương rất cao nhưng chỉ cần mất việc vài tháng là cuộc sống lập tức đảo lộn. Ngược lại, cũng có những người thu nhập ban đầu không quá cao nhưng họ vẫn từng bước xây dựng được khoản tiết kiệm, tài sản và sự chủ động về tài chính. Điều đó cho thấy một sự thật quan trọng: Kiếm được tiền và quản lý được tiền là hai năng lực hoàn toàn khác nhau. Một người có thể rất giỏi trong việc tạo ra thu nhập nhưng lại yếu trong việc giữ tiền. Họ có thể làm việc chăm chỉ, nhận mức lương tốt, kinh doanh có lợi nhuận nhưng cuối tháng vẫn không còn bao nhiêu. Nếu tình trạng này kéo dài nhiều năm, thu nhập dù cao đến đâu cũng chưa chắc tạo ra sự giàu có. Muốn hiểu vì sao, trước hết chúng ta cần phân biệt ba khái niệm: thu nhập, dòng tiền và tài sản. 1. Thu nhập cao không đồng nghĩa với giàu có Thu nhập là số tiền bạn nhận được từ công việc, kinh doanh, đầu tư hoặc các nguồn khác trong một khoảng thời gian. Ví dụ, một người có thu nhập 30 triệu đồng mỗi tháng. Người khác có thu nhập 100 triệu đồng mỗi tháng. Nhìn vào con số này, chúng ta dễ kết luận rằng người thứ hai giàu hơn. Nhưng đó chỉ là một nửa câu chuyện. Nếu người kiếm 100 triệu đồng chi 100 triệu đồng mỗi tháng thì sau một năm, số tiền tích lũy có thể gần như bằng không. Trong khi đó, người kiếm 30 triệu đồng nhưng duy trì được mức chi tiêu 20 triệu đồng mỗi tháng thì có thể tích lũy 120 triệu đồng mỗi năm, chưa tính đến khoản sinh lời nếu số tiền đó được đầu tư phù hợp. Vì vậy: Thu nhập quyết định bạn có bao nhiêu tiền đi vào cuộc sống. Nhưng cách bạn quản lý dòng tiền mới quyết định bao nhiêu tiền ở lại với bạn. Đây là điểm mà rất nhiều người bỏ qua. Khi thu nhập tăng, thay vì tăng tỷ lệ tích lũy, họ lập tức nâng cấp cuộc sống. Lương tăng từ 15 lên 25 triệu đồng? : Họ đổi điện thoại. Lương tăng lên 40 triệu? : Họ thuê căn hộ đắt hơn. Thu nhập lên 60 triệu? : Họ mua ô tô. Thu nhập lên 100 triệu? : Họ bắt đầu quen với những nhà hàng, chuyến du lịch và tiêu chuẩn sống mới.

Cuối cùng, thu nhập tăng nhưng mức độ tự do tài chính không tăng tương ứng. Hiện tượng này thường được gọi là lạm phát lối sống. Nó không phải lúc nào cũng xấu. Khi thu nhập tăng, việc cải thiện chất lượng cuộc sống là hoàn toàn hợp lý. Vấn đề nằm ở chỗ: Nếu mọi khoản thu nhập tăng thêm đều lập tức biến thành khoản chi mới, bạn sẽ rất khó xây dựng tài sản. 2. Dòng tiền mới là thứ bạn cần nhìn vào Một cách đơn giản để hiểu tình hình tài chính cá nhân là nhìn vào dòng tiền. Dòng tiền có hai hướng chính: Tiền đi vào – tiền đi ra. Tiền đi vào có thể đến từ: Tiền lương. Thu nhập kinh doanh. Tiền làm thêm. Tiền bản quyền. Tiền cho thuê tài sản. Lợi nhuận từ đầu tư. Các nguồn thu nhập hợp pháp khác. Tiền đi ra bao gồm: Nhà ở. Ăn uống. Đi lại. Học tập. Giải trí. Mua sắm. Bảo hiểm. Trả nợ. Hỗ trợ gia đình. Các khoản chi bất thường. Nếu tiền đi vào nhiều hơn tiền đi ra, bạn có phần dư. Phần dư này chính là nền móng để xây dựng tương lai tài chính. Nếu tiền đi vào bằng tiền đi ra, bạn đang sống trong trạng thái không có tích lũy. Nếu tiền đi vào thấp hơn tiền đi ra, bạn phải sử dụng tiền tiết kiệm, vay mượn hoặc thẻ tín dụng để duy trì cuộc sống. Ba trạng thái này có thể được mô tả rất đơn giản: Thu nhập – Chi tiêu = Khoản tích lũy. Đây là một công thức đơn giản nhưng có sức ảnh hưởng rất lớn. Bởi nếu khoản tích lũy luôn bằng 0, bạn gần như không có nguyên liệu để xây dựng tài sản. 3. Tài sản mới là thứ tạo ra sự giàu có Một trong những sai lầm phổ biến nhất là đồng nhất thu nhập với tài sản. Thu nhập là dòng tiền bạn nhận được. Tài sản là những thứ có giá trị và có thể mang lại lợi ích kinh tế cho bạn trong tương lai. Ví dụ, một khoản tiền tiết kiệm, một danh mục đầu tư phù hợp, một tài sản cho thuê có dòng tiền hoặc một doanh nghiệp có khả năng tạo lợi nhuận đều có thể trở thành một phần trong nền tảng tài sản của một người. Ngược lại, một món đồ có giá mua rất cao chưa chắc đã giúp bạn giàu hơn. Một chiếc điện thoại 30 triệu đồng có thể mang lại tiện ích, nhưng nó không giống một khoản tài sản đang tạo ra dòng tiền.

Một chiếc ô tô 1 tỷ đồng có thể rất hữu ích cho công việc và cuộc sống, nhưng nếu nó tạo ra một khoản chi phí lớn mỗi tháng thì việc sở hữu nó không đồng nghĩa với việc bạn giàu lên. Điều quan trọng không phải là bạn sở hữu bao nhiêu thứ, mà là: Sau nhiều năm làm việc, bạn còn lại bao nhiêu giá trị? Đó mới là câu hỏi đáng suy nghĩ. 4. Chiếc bẫy của “kiếm được bao nhiêu, tiêu hết bấy nhiêu” Hãy tưởng tượng hai người bắt đầu đi làm ở tuổi 25. Người A kiếm được 20 triệu đồng mỗi tháng và chi gần như toàn bộ số tiền đó. Người B cũng kiếm được 20 triệu đồng nhưng luôn cố gắng giữ lại 2–4 triệu đồng mỗi tháng. Năm đầu tiên, khác biệt có vẻ không đáng kể. Người A có thể mua sắm thoải mái hơn. Người B phải cân nhắc nhiều khoản chi hơn. Nhưng sau 5 năm, sự khác biệt bắt đầu xuất hiện. Người A có thể đã có nhiều đồ dùng, nhiều trải nghiệm và một mức sống khá tốt. Nhưng nếu có một biến cố lớn xảy ra, họ có thể phải vay tiền để xử lý. Người B có thể chưa có cuộc sống hào nhoáng bằng, nhưng họ đã có một khoản tiền dự phòng và bắt đầu sở hữu những tài sản đầu tiên. Sau 10 hoặc 20 năm, khoảng cách có thể ngày càng lớn. Đây chính là sức mạnh của thời gian kết hợp với kỷ luật. Giàu có hiếm khi được xây dựng từ một quyết định duy nhất. Nó thường được tạo ra từ hàng nghìn quyết định nhỏ lặp đi lặp lại: Một lần không mua món đồ không cần thiết. Một tháng duy trì tỷ lệ tiết kiệm. Một năm không vay tiêu dùng quá mức. Một khoản tiền đều đặn được đưa vào tài sản. Một kỹ năng mới giúp tăng thu nhập. Những điều nhỏ bé này, khi lặp lại đủ lâu, có thể tạo ra kết quả rất lớn. 5. Người nghèo không nhất thiết là người kiếm ít tiền Cần phân biệt rõ: Thu nhập thấp có thể khiến việc tích lũy khó khăn hơn, nhưng thu nhập cao cũng không tự động tạo ra sự giàu có. Một người có thu nhập thấp và phải dành phần lớn thu nhập cho những nhu cầu thiết yếu đang đối mặt với một bài toán khó. Nhưng một người có thu nhập cao mà không kiểm soát được chi tiêu cũng đang đối mặt với một vấn đề khác. Vấn đề của người thứ nhất có thể là khả năng tạo thu nhập. Vấn đề của người thứ hai có thể là khả năng quản lý dòng tiền. Hai vấn đề này cần hai cách giải quyết khác nhau.

Nếu thu nhập còn thấp, ưu tiên quan trọng là nâng cao năng lực, kỹ năng và giá trị tạo ra để tăng thu nhập. Nếu thu nhập đã khá nhưng tiền vẫn không tích lũy được, cần xem lại hệ thống chi tiêu, tiết kiệm và sử dụng tiền. Và nếu đã có khoản tích lũy, bước tiếp theo là học cách biến khoản tiền đó thành tài sản phù hợp với mục tiêu và mức độ chấp nhận rủi ro của bản thân. 6. Đừng cố tỏ ra giàu khi chưa xây dựng được tài sản Một trong những áp lực lớn nhất của thời đại hiện nay là so sánh. Chúng ta nhìn thấy người khác mua nhà, mua xe, đi du lịch, mặc quần áo đẹp, dùng điện thoại đắt tiền và dễ nghĩ rằng mình cũng cần phải có những thứ đó. Nhưng chúng ta chỉ nhìn thấy phần nổi. Không ai đăng lên mạng xã hội: Họ đang có bao nhiêu khoản nợ. Mỗi tháng phải trả bao nhiêu tiền. Tài khoản tiết kiệm còn bao nhiêu. Họ đang chịu áp lực tài chính như thế nào. Những thứ họ sở hữu thực sự thuộc về họ hay đang được mua bằng tiền vay. Vì vậy, đừng dùng tiêu chuẩn sống của người khác để đánh giá tình hình tài chính của chính mình. Một người có thể lái chiếc xe sang nhưng không có quỹ dự phòng. Một người khác có thể đi một chiếc xe bình thường nhưng sở hữu khoản tiết kiệm đủ để sống nhiều tháng và đang từng bước xây dựng tài sản. Ai thực sự tự do hơn? Câu trả lời không nằm ở chiếc xe. Nó nằm ở mức độ chủ động của họ trước những biến cố trong cuộc sống. 7. Tự do tài chính bắt đầu từ khoảng cách giữa thu nhập và chi tiêu Tự do tài chính không nhất thiết bắt đầu bằng một khoản tiền khổng lồ. Nó bắt đầu bằng việc tạo ra khoảng cách tích cực giữa thu nhập và chi tiêu. Nếu hôm nay bạn kiếm được 15 triệu đồng và chi 15 triệu đồng, bạn chưa có nền tảng tích lũy. Nếu bạn kiếm được 15 triệu đồng và giữ lại 1,5 triệu đồng, bạn đã bắt đầu tạo ra nền móng. Nếu bạn kiếm được 30 triệu đồng và giữ lại 6 triệu đồng, nền móng đó mạnh hơn. Sau đó, bạn có thể dùng khoản tích lũy để xây dựng quỹ dự phòng, học thêm kỹ năng, đầu tư vào tài sản phù hợp hoặc tạo ra những nguồn thu nhập tương lai. Quá trình này có thể được hình dung như một vòng tuần hoàn: Tạo thu nhập → giữ lại một phần → xây dựng tài sản → tạo thêm giá trị → tăng thu nhập → tiếp tục tích lũy.

Đó là cách tiền bắt đầu làm việc cùng với bạn thay vì bạn phải làm việc cả đời chỉ để kiếm tiền. 8. Một bài kiểm tra tài chính đơn giản Hãy thử trả lời năm câu hỏi sau: Một: Nếu ngày mai không còn thu nhập, bạn có thể duy trì cuộc sống hiện tại trong bao lâu? Hai: Mỗi tháng bạn thực sự giữ lại được bao nhiêu tiền? Ba: Bạn biết chính xác tiền của mình đang đi vào những khoản nào không? Bốn: Những tài sản bạn đang sở hữu có đang tạo ra giá trị hoặc thu nhập tương lai không? Năm: Nếu thu nhập tăng 20% trong năm tới, bạn sẽ tiết kiệm phần lớn khoản tăng thêm hay ngay lập tức nâng mức chi tiêu? Nếu bạn chưa thể trả lời rõ những câu hỏi này, đó không phải là lý do để lo lắng. Đó là tín hiệu cho thấy bạn đã tìm được nơi cần bắt đầu. Quản lý tiền không bắt đầu từ việc kiếm được nhiều tiền hơn. Nó bắt đầu từ việc hiểu tiền của mình đang đi đâu. 9. Người giàu xây hệ thống, không chỉ dựa vào ý chí Nhiều người nghĩ rằng muốn tiết kiệm thì chỉ cần “cố gắng hơn”. Nhưng ý chí của con người không phải lúc nào cũng ổn định. Có tháng bạn rất quyết tâm. Có tháng bạn mệt mỏi. Có tháng gia đình phát sinh việc. Có tháng bạn nhìn thấy một món đồ mình rất thích. Nếu việc tiết kiệm chỉ phụ thuộc vào cảm xúc, rất khó duy trì trong nhiều năm. Một hệ thống tốt sẽ giúp bạn giảm sự phụ thuộc vào ý chí. Ví dụ, ngay khi nhận thu nhập, bạn có thể chuyển một phần tiền sang tài khoản dành cho tương lai trước khi bắt đầu chi tiêu. Khi đó, bạn không còn đặt câu hỏi: “Cuối tháng còn bao nhiêu thì tiết kiệm?” Mà chuyển thành: “Sau khi dành tiền cho tương lai, số tiền còn lại sẽ được phân bổ thế nào?” Đây là một thay đổi nhỏ nhưng rất quan trọng. Nó biến tiết kiệm từ một việc “nếu còn tiền thì làm” thành một ưu tiên tài chính có chủ đích. 10. Hãy bắt đầu bằng những gì bạn đang có Bạn không cần chờ đến khi có mức lương cao. Không cần chờ đến khi mua được nhà. Không cần chờ đến khi có hàng trăm triệu đồng trong tài khoản. Không cần chờ đến khi hiểu hết về đầu tư. Bạn có thể bắt đầu ngay từ tháng này. Nếu thu nhập của bạn là 10 triệu đồng, hãy học cách quản lý 10 triệu. Nếu thu nhập là 30 triệu, hãy học cách quản lý 30 triệu. Nếu một ngày thu nhập tăng lên 100 triệu, bạn đã có sẵn hệ thống để quản lý số tiền lớn hơn.

Người không quản lý được 10 triệu thường không tự động biết cách quản lý 100 triệu. Số tiền lớn hơn chỉ làm những thói quen hiện tại trở nên rõ ràng hơn. Nếu bạn có thói quen tốt, thu nhập tăng sẽ giúp bạn tiến nhanh hơn. Nếu bạn có thói quen xấu, thu nhập tăng đôi khi chỉ giúp bạn tiêu nhiều hơn. Kết luận: Đừng chỉ hỏi “Tôi kiếm được bao nhiêu?” Khi nói về tài chính cá nhân, câu hỏi đầu tiên thường là: “Tôi kiếm được bao nhiêu tiền?” Nhưng một câu hỏi quan trọng hơn là: “Tôi giữ lại được bao nhiêu?” Và câu hỏi sâu hơn nữa là: “Số tiền tôi giữ lại đang trở thành thứ gì?” Nếu toàn bộ thu nhập đều biến mất vào tiêu dùng, bạn đang đổi thời gian lấy tiền. Nếu một phần thu nhập được giữ lại và tích lũy, bạn đang bắt đầu tạo ra vốn. Nếu vốn tiếp tục được sử dụng một cách phù hợp để xây dựng tài sản và tạo ra giá trị, bạn đang tiến thêm một bước về phía tự do tài chính. Đó chính là lý do thu nhập cao chưa chắc làm một người giàu. Giàu có không chỉ nằm ở số tiền kiếm được hôm nay. Nó nằm ở khoảng cách giữa thu nhập và chi tiêu, ở khả năng giữ lại tiền, ở tài sản được xây dựng theo thời gian và ở năng lực tiếp tục tạo ra giá trị trong tương lai. Vì vậy, thay vì chỉ cố gắng kiếm nhiều hơn, hãy bắt đầu học cách giữ tiền và biến tiền thành tài sản. Đó là bước đầu tiên để tiền trở thành công cụ phục vụ cuộc sống của bạn. Và đó cũng là nền tảng cho nguyên tắc đầu tiên của cuốn sách: Trả cho chính mình trước.