01/09 CHƯƠNG 4. CÁI GIÁ CỦA VIỆC KHÔNG QUẢN LÝ TIỀN Có những sai lầm tài chính không gây ra hậu quả ngay lập tức. Bạn mua thêm một món đồ. Bạn ăn một bữa đắt hơn. Bạn dùng thẻ tín dụng cho một khoản chi ngoài kế hoạch. Bạn vay một khoản tiền và nghĩ rằng “tháng sau sẽ trả”. Từng quyết định riêng lẻ có vẻ rất nhỏ. Nhưng tiền bạc có một đặc điểm đặc biệt: Những quyết định nhỏ lặp đi lặp lại trong thời gian dài có thể tạo ra những kết quả rất lớn. Một người không quản lý tiền thường không nghèo đi chỉ sau một ngày. Họ mất dần khả năng tích lũy. Sau đó mất quỹ dự phòng. Rồi bắt đầu vay. Tiền lãi xuất hiện. Áp lực tăng lên. Họ phải làm việc nhiều hơn để bù đắp. Và cuối cùng, điều mất đi không chỉ là tiền. Đó có thể là thời gian, sự bình an và quyền lựa chọn. Chương này không nhằm khiến bạn sợ tiền hay sợ chi tiêu. Mục tiêu là giúp bạn nhìn thấy cái giá thực sự của việc không quản lý tiền trước khi hậu quả trở nên quá lớn. 1. Sai lầm đầu tiên: Không biết tiền đang đi đâu Bạn không thể quản lý thứ mà mình không đo lường hoặc không quan sát. Một người có thể nói: “Thu nhập của tôi không thấp.” Nhưng khi hỏi: “Tháng trước bạn đã chi bao nhiêu cho ăn uống, mua sắm, đi lại, giải trí và các khoản phát sinh?” Họ không biết. Đây là một vấn đề rất phổ biến. Tiền thường không biến mất trong một khoản chi khổng lồ. Nó biến mất qua hàng chục, thậm chí hàng trăm khoản nhỏ. 50.000 đồng ở đây. 200.000 đồng ở kia. 500.000 đồng cho một lần mua sắm. Một vài triệu đồng cho những khoản “không đáng bao nhiêu”. Đến cuối tháng, tài khoản gần như trống. Vấn đề không phải là một khoản chi cụ thể. Vấn đề là tổng của tất cả những khoản chi mà bạn không thực sự kiểm soát. Khi không biết tiền đi đâu, bạn cũng không biết phải cắt ở đâu, giữ ở đâu và phân bổ thế nào. 2. Sai lầm thứ hai: Tiêu trước, tiết kiệm sau Một trong những câu nói nguy hiểm nhất trong quản lý tiền là: “Cuối tháng còn bao nhiêu thì tôi tiết kiệm.” Vấn đề là rất ít khi cuối tháng còn nhiều. Con người có xu hướng sử dụng số tiền mình nhìn thấy. Nếu tài khoản có 20 triệu đồng, chúng ta dễ nghĩ rằng mình có thể tiêu trong phạm vi 20 triệu. Nếu thu nhập tăng lên 30 triệu, mức chi tiêu cũng có thể tăng theo.

Nếu nhận thêm một khoản thưởng, chúng ta dễ tìm ra lý do để sử dụng nó. Vì vậy, nếu tiết kiệm chỉ là phần còn lại sau khi chi tiêu, khoản tiết kiệm thường sẽ rất nhỏ hoặc bằng không. Một hệ thống tốt nên đảo ngược thứ tự: Nhận thu nhập → dành tiền cho tương lai → phân bổ chi tiêu → sử dụng phần còn lại. Đó chính là tinh thần của nguyên tắc: Trả cho chính mình trước. 3. Sai lầm thứ ba: Lạm phát lối sống Khi thu nhập tăng, chất lượng cuộc sống có thể tăng. Điều đó hoàn toàn bình thường. Nhưng có một cái bẫy: Thu nhập tăng bao nhiêu, chi tiêu tăng gần bằng bấy nhiêu. Trước đây bạn thuê căn phòng 5 triệu đồng. Khi thu nhập tăng, bạn chuyển sang căn hộ 10 triệu. Trước đây bạn đi xe máy. Khi thu nhập tăng, bạn mua ô tô. Trước đây mỗi tuần ăn ngoài một lần. Sau khi thu nhập tăng, bạn ăn nhà hàng thường xuyên hơn. Không có khoản nào nhất thiết sai. Nhưng nếu mọi khoản thu nhập tăng thêm đều được chuyển thành mức sống cao hơn, tài sản của bạn có thể không tăng. Đây là lý do có những người sau 10 năm đi làm vẫn không có nhiều tài sản hơn đáng kể so với vài năm đầu. Họ không ngừng kiếm tiền. Họ chỉ nâng cấp chi phí nhanh hơn tốc độ tích lũy. 4. Cái giá của việc mua sắm để giải tỏa cảm xúc Con người không phải lúc nào cũng mua thứ mình cần. Đôi khi chúng ta mua vì: Buồn, Căng thẳng, Chán. Muốn tự thưởng. Muốn được công nhận. Muốn theo kịp bạn bè. Muốn cảm thấy mình đang tiến bộ. Mua sắm có thể tạo ra cảm giác vui trong ngắn hạn. Nhưng cảm xúc đó thường không kéo dài lâu. Sau đó, món đồ trở thành một phần bình thường của cuộc sống. Trong khi số tiền đã chi thì không quay trở lại. Nếu hành vi này lặp đi lặp lại, nó có thể trở thành một vòng lặp: Căng thẳng → mua sắm → vui tạm thời → hối tiếc → căng thẳng → mua sắm tiếp. Cách giải quyết không phải là cấm bản thân mua bất cứ thứ gì. Mà là học cách nhận ra: “Tôi đang mua thứ này vì tôi cần nó hay vì tôi đang muốn thay đổi cảm xúc của mình?” Chỉ một câu hỏi như vậy cũng có thể giúp bạn đưa ra quyết định tỉnh táo hơn. 5. Cái giá của việc không có quỹ dự phòng Hãy tưởng tượng bạn đang có thu nhập ổn định. Mỗi tháng tiền vào đủ để chi tiêu. Bạn cảm thấy mọi thứ đang tốt. Nhưng rồi một ngày, thu nhập bị gián đoạn.

Nếu không có khoản dự phòng, ngay lập tức bạn phải tìm tiền ở nơi khác. Có thể là vay người thân. Có thể dùng thẻ tín dụng. Có thể vay tiêu dùng. Có thể bán tài sản. Một biến cố vốn chỉ cần vài tháng để giải quyết có thể trở thành một khoản nợ kéo dài nhiều năm. Đó là lý do quỹ dự phòng không phải là một khoản tiền “nằm chết”. Nó là bức tường bảo vệ tài chính. Khi có dự phòng, bạn mua được thứ rất quý: Thời gian để xử lý vấn đề. 6. Nợ không phải lúc nào cũng xấu, nhưng nợ thiếu kiểm soát rất nguy hiểm Không phải mọi khoản nợ đều giống nhau. Có những khoản vay phục vụ một mục tiêu hợp lý và có kế hoạch trả nợ rõ ràng. Nhưng cũng có những khoản nợ được tạo ra chỉ để tiêu dùng ngay hôm nay bằng tiền của tương lai. Đây là lúc vấn đề bắt đầu. Bạn mua một món đồ hôm nay. Nhưng tháng sau vẫn phải trả. Tháng sau lại có một khoản chi mới. Rồi tháng sau nữa. Dần dần, một phần thu nhập tương lai đã bị “đặt chỗ” bởi những quyết định của quá khứ. Đến khi nhận lương, bạn chưa kịp sử dụng thì đã có hàng loạt khoản phải trả. Đó là khi tiền tương lai bắt đầu kiểm soát cuộc sống hiện tại. 7. Cái giá thật sự của nợ là mất quyền lựa chọn Một khoản nợ không chỉ có số tiền gốc. Nó còn có chi phí tài chính, áp lực và nghĩa vụ trả nợ. Quan trọng hơn, nó làm giảm lựa chọn. Giả sử bạn có một công việc mà mình không còn yêu thích. Nếu không có khoản dự phòng và đang phải trả nhiều khoản nợ mỗi tháng, bạn rất khó nghỉ việc. Bạn buộc phải tiếp tục. Không phải vì công việc phù hợp. Mà vì bạn cần tiền để trả cho những quyết định đã đưa ra trước đó. Đó là một trong những cái giá lớn nhất của việc quản lý tiền kém. Nợ có thể biến thu nhập tương lai thành nghĩa vụ của quá khứ. 8. Đừng vay tiền để duy trì một lối sống không phù hợp với thu nhập Một nguyên tắc đơn giản: Nếu bạn phải vay thường xuyên để duy trì một mức sống, mức sống đó có thể đang vượt quá khả năng tài chính của bạn. Điều này đặc biệt dễ xảy ra khi chúng ta nhìn người khác. Thấy bạn bè đi du lịch. Thấy đồng nghiệp mua xe. Thấy người quen sống trong căn hộ đẹp. Chúng ta cảm thấy mình cũng nên có. Nhưng mỗi người có một hoàn cảnh khác nhau. Bạn không biết người kia có tài sản từ trước hay không. Bạn không biết họ có khoản nợ nào không.

Bạn không biết thu nhập thực sự của họ. Bạn càng không biết họ đang chịu áp lực gì. Vì vậy: Đừng vay tiền để chứng minh rằng mình có tiền. Nếu phải vay để duy trì hình ảnh giàu có, bạn đang dùng tiền tương lai để mua sự công nhận trong hiện tại. 9. Một trong những khoản nợ đắt nhất là nợ tiêu dùng Hãy đặc biệt cẩn trọng với những khoản vay được sử dụng cho tiêu dùng nhưng không tạo ra giá trị tương ứng. Ví dụ: Mua một món đồ chỉ vì thích. Nâng cấp điện thoại khi thiết bị hiện tại vẫn đáp ứng nhu cầu. Vay để tổ chức một sự kiện vượt quá khả năng. Dùng tín dụng để duy trì một mức chi tiêu cao hơn thu nhập. Những khoản chi này có một đặc điểm: Món đồ hoặc trải nghiệm có thể kết thúc rất nhanh, nhưng nghĩa vụ trả tiền vẫn còn. Khi đó, bạn không chỉ trả tiền cho thứ đã mua. Bạn còn phải trả chi phí của việc được sở hữu nó sớm hơn khả năng thực tế của mình. 10. Cái giá của việc trì hoãn tiết kiệm Có một câu nói quen thuộc: “Khi nào thu nhập cao hơn, tôi sẽ tiết kiệm.” Nhưng vấn đề là khi thu nhập tăng, nhu cầu cũng thường tăng. Hôm nay bạn nghĩ 20 triệu là đủ. Ngày mai thu nhập 30 triệu, bạn thấy cần 25 triệu. Khi lên 50 triệu, bạn có thể nghĩ 40 triệu mới đủ. Nếu luôn chờ một tương lai “dư dả hơn”, rất có thể bạn sẽ tiếp tục trì hoãn. Trong khi đó, thời gian vẫn trôi qua. Bạn càng bắt đầu sớm, càng có nhiều thời gian để hình thành thói quen và để khoản tiền tích lũy phát triển. Vì vậy: Đừng chờ có nhiều tiền mới bắt đầu quản lý tiền. Hãy quản lý tốt số tiền đang có. 11. Cái giá của việc không đầu tư vào năng lực Không quản lý tiền không chỉ là tiêu quá nhiều. Nó còn có thể là không dành tiền cho việc phát triển bản thân. Một người có thể tiết kiệm rất giỏi nhưng thu nhập không thay đổi trong nhiều năm vì năng lực không được nâng cao. Khi đó, khả năng tích lũy sẽ bị giới hạn. Đặc biệt ở giai đoạn đầu sự nghiệp, đầu tư vào năng lực có thể mang lại hiệu quả rất lớn. Một kỹ năng mới. Một chứng chỉ phù hợp. Một ngoại ngữ. Một kỹ năng bán hàng. Một kỹ năng công nghệ. Một kiến thức chuyên môn. Một mạng lưới quan hệ chất lượng. Tất cả có thể làm tăng khả năng tạo ra giá trị của bạn. Tiết kiệm bảo vệ tương lai. Năng lực mở rộng tương lai. Một hệ thống tài chính tốt cần cả hai.

12. Cái giá của việc không biết mục tiêu Bạn có thể tiết kiệm rất nhiều tiền nhưng vẫn cảm thấy mình không tiến bộ. Lý do là bạn không biết mình đang hướng tới đâu. Không có mục tiêu, tiền chỉ là một con số. Có mục tiêu, tiền trở thành một công cụ. Ví dụ: Bạn muốn có quỹ dự phòng. Bạn muốn mua nhà. Bạn muốn trả hết nợ. Bạn muốn nghỉ việc để kinh doanh. Bạn muốn chuẩn bị cho việc học của con. Bạn muốn có một khoản tài sản tạo thu nhập trong tương lai. Mỗi mục tiêu sẽ yêu cầu một chiến lược khác nhau. Nếu không có mục tiêu, bạn dễ rơi vào hai trạng thái: Tiêu quá nhiều vì không thấy lý do để giữ tiền. Hoặc: Tiết kiệm quá mức nhưng không biết tiền sẽ được sử dụng như thế nào. 13. Cái giá của việc không theo dõi tài sản ròng Một người có thể mua được rất nhiều thứ nhưng vẫn không giàu lên. Họ có nhà. Có xe. Có điện thoại. Có đồ điện tử. Có nhiều khoản đầu tư. Nhưng đồng thời cũng có rất nhiều khoản nợ. Nếu chỉ nhìn vào những thứ mình sở hữu, họ có thể cảm thấy mình đang rất giàu. Nhưng nếu tính: Tổng tài sản – Tổng nợ = Tài sản ròng thì kết quả có thể hoàn toàn khác. Theo dõi tài sản ròng giúp bạn nhìn thấy bức tranh thật. Bạn không chỉ hỏi: “Tháng này tôi kiếm được bao nhiêu?” Mà hỏi: “Sau một năm, giá trị tài chính thực sự của tôi tăng bao nhiêu?” Đây là thước đo quan trọng hơn vẻ ngoài. 14. Cái giá lớn nhất: mất sự bình an Có thể bạn nghĩ vấn đề tài chính chỉ liên quan đến tiền. Thực tế, nó ảnh hưởng đến rất nhiều thứ khác. Một người luôn thiếu tiền có thể thường xuyên lo lắng. Một người có nhiều khoản nợ có thể khó ngủ. Một người không có dự phòng có thể sợ mất việc. Một người chi tiêu vượt khả năng có thể phải làm việc quá sức. Một người bị áp lực tài chính kéo dài có thể gặp khó khăn trong các mối quan hệ. Tiền không mua được hạnh phúc. Nhưng thiếu sự ổn định tài chính có thể tạo ra rất nhiều áp lực trong cuộc sống. Đó là lý do quản lý tiền không đơn thuần là một kỹ năng tính toán. Nó là một kỹ năng bảo vệ chất lượng cuộc sống. 15. Đừng để tiền trở thành nguyên nhân khiến bạn bán thời gian của mình quá rẻ Thời gian là nguồn lực không thể hoàn lại. Khi bạn tiêu tiền thiếu kiểm soát, bạn thường phải dùng thêm thời gian trong tương lai để kiếm lại số tiền đó.

Một món đồ trị giá 10 triệu đồng không chỉ có giá 10 triệu. Nếu để mua nó bạn phải làm thêm rất nhiều giờ, thì một phần giá thật của món đồ chính là thời gian bạn đã bỏ ra để kiếm tiền. Đây là một cách nhìn rất mạnh: Mỗi đồng tiền bạn tiêu đều có thể được quy đổi thành một phần thời gian của cuộc đời. Điều đó không có nghĩa bạn phải tính toán từng đồng. Nhưng trước một khoản chi lớn, hãy tự hỏi: “Tôi có sẵn sàng đổi số giờ làm việc cần thiết để có khoản tiền này lấy món đồ đó không?” Câu hỏi này có thể thay đổi cách bạn nhìn về tiêu dùng. 16. Cái giá của việc luôn bắt đầu lại từ con số 0 Có những người kiếm tiền rất tốt. Nhưng cứ mỗi vài năm họ lại trở về trạng thái gần như không có tài sản. Thu nhập tốt. Chi tiêu tốt. Trải nghiệm nhiều. Nhưng tài sản không tích lũy. Điều này khiến họ phải liên tục bắt đầu lại. 25 tuổi bắt đầu. 30 tuổi vẫn bắt đầu. 35 tuổi vẫn bắt đầu. 40 tuổi vẫn chưa có nền tảng đủ mạnh. Trong khi đó, một người có thói quen tích lũy từ sớm có thể không nổi bật trong vài năm đầu. Nhưng họ đang xây dựng một thứ rất quan trọng: quán tính tài chính. Mỗi năm tài sản tăng thêm một chút. Khoản dự phòng lớn hơn. Nợ giảm xuống. Kinh nghiệm đầu tư tăng lên. Thu nhập tăng. Khả năng tích lũy cũng tăng. Đến một thời điểm, sự khác biệt trở nên rất rõ. 17. Đừng để một sai lầm biến thành một hệ thống sai lầm Ai cũng có thể mắc sai lầm tài chính. Mua một món đồ không cần thiết. Đầu tư sai. Vay một khoản không hợp lý. Chi tiêu quá tay trong một thời gian. Điều quan trọng là đừng biến một sai lầm thành thói quen. Nếu bạn phát hiện mình đang chi tiêu vượt khả năng, hãy dừng lại. Nếu nợ đang tăng, hãy lập kế hoạch xử lý. Nếu chưa có khoản dự phòng, hãy bắt đầu xây dựng. Nếu chưa theo dõi chi tiêu, hãy bắt đầu ghi lại. Không cần phải sửa mọi thứ trong một ngày. Tài chính cá nhân không phải là bài kiểm tra mà bạn chỉ được phép làm đúng từ đầu. Bạn luôn có thể điều chỉnh hướng đi. 18. Một hệ thống tài chính tốt cần những gì? Sau khi nhìn thấy cái giá của việc không quản lý tiền, chúng ta có thể rút ra một hệ thống đơn giản. Thứ nhất: Biết tiền đi đâu Theo dõi thu nhập và các khoản chi. Thứ hai: Tạo khoảng cách giữa thu nhập và chi tiêu Không tiêu toàn bộ số tiền mình kiếm được.

Thứ ba: Xây dựng quỹ dự phòng Chuẩn bị cho những biến cố không thể dự đoán. Thứ tư: Kiểm soát nợ Đặc biệt cẩn trọng với nợ phục vụ tiêu dùng vượt quá khả năng. Thứ năm: Xây dựng tài sản Dùng khoản tích lũy để tạo nền tảng cho tương lai. Thứ sáu: Nâng cao năng lực tạo thu nhập Không chỉ tiết kiệm mà phải tăng khả năng tạo ra giá trị. Thứ bảy: Đặt mục tiêu Biết tiền đang được sử dụng để phục vụ điều gì. Đây không phải những nguyên tắc phức tạp. Nhưng nếu thực hiện đều đặn, chúng có thể tạo ra sự khác biệt rất lớn. 19. Một bài kiểm tra nhanh Hãy tự chấm điểm tình trạng tài chính của mình bằng bảy câu hỏi: 1. Tôi có biết tổng chi tiêu mỗi tháng không? 2. Tôi có thường xuyên tiêu hết thu nhập không? 3. Tôi có một khoản tiền dành riêng cho các tình huống khẩn cấp không? 4. Tôi có đang sử dụng nợ để duy trì mức sống vượt quá khả năng không? 5. Tôi có đều đặn dành tiền cho tương lai không? 6. Tài sản ròng của tôi đang tăng hay giảm? 7. Tôi có đang đầu tư vào năng lực tạo ra thu nhập của mình không? Nếu có câu trả lời là “chưa”, đừng xem đó là thất bại. Hãy xem nó như một danh sách những việc cần cải thiện. Biết mình đang ở đâu là bước đầu tiên để biết mình cần đi đâu. Kết luận: Cái giá của sự vô thức có thể rất đắt Không quản lý tiền không khiến bạn mất tất cả ngay lập tức. Đó mới là điều nguy hiểm. Bạn vẫn có thể đi làm. Vẫn nhận lương. Vẫn mua sắm. Vẫn đi du lịch. Vẫn có một cuộc sống trông khá bình thường. Nhưng phía sau đó, khoản tích lũy không tăng. Nợ có thể tăng. Quỹ dự phòng không có. Tài sản không được xây dựng. Thu nhập tương lai bị ràng buộc bởi những quyết định của quá khứ. Và thời gian cứ trôi qua. Đến một ngày, bạn có thể nhận ra rằng vấn đề không phải mình kiếm quá ít. Mà là mình đã để quá nhiều tiền đi qua cuộc đời mà không biến nó thành tài sản. Tiền bạc không cần được quản lý hoàn hảo. Nhưng nó cần được quản lý có chủ đích. Hãy biết tiền đi đâu. Hãy giữ lại một phần. Hãy chuẩn bị cho biến cố. Hãy kiểm soát nợ. Hãy xây dựng tài sản. Hãy nâng cao năng lực. Và hãy nhớ rằng: Mỗi đồng tiền bạn không quản lý hôm nay có thể trở thành một vấn đề mà bạn phải giải quyết bằng thời gian của ngày mai.

Ngược lại, mỗi đồng tiền được quản lý tốt hôm nay có thể trở thành một phần của sự an toàn, tự do và lựa chọn trong tương lai. Đó là lý do quản lý tiền không phải là việc dành cho người giàu. Đó là cách để một người bình thường từng bước xây dựng sự giàu có.