HNI 03-9

CHƯƠNG 38. GIÁO DỤC TRẺ EM VỀ SỨC KHỎE

 

Dạy trẻ ăn uống, vận động, vệ sinh, ngủ và giao tiếp bằng những thói quen đơn giản

 

Có một món quà cha mẹ có thể trao cho con mà không cần phải mua bằng tiền. Đó là khả năng tự chăm sóc sức khỏe của chính mình.

 

Một đứa trẻ biết rửa tay, đánh răng, ăn uống đa dạng, vận động mỗi ngày, ngủ đúng giờ và biết nói ra cảm xúc của mình sẽ mang theo những kỹ năng ấy suốt cuộc đời.

 

Giáo dục sức khỏe cho trẻ không nhất thiết phải bắt đầu bằng những bài học dài dòng. Trẻ nhỏ thường không học tốt nhất bằng lời nói. Trẻ học bằng quan sát, bắt chước và lặp lại.

 

Vì vậy, muốn con sống khỏe, trước hết người lớn hãy tạo ra một môi trường mà ở đó những hành vi khỏe mạnh trở thành chuyện bình thường mỗi ngày.

 

DẠY TRẺ TỪ NHỮNG VIỆC NHỎ

 

Cha mẹ đôi khi muốn con thay đổi thật nhanh.

 

Muốn con ăn rau.

 

Muốn con uống nước.

 

Muốn con tập thể dục.

 

Muốn con ngủ sớm.

 

Muốn con ít dùng điện thoại.

 

Nhưng nếu đưa ra quá nhiều yêu cầu cùng một lúc, trẻ dễ cảm thấy đó là những nhiệm vụ nặng nề.

 

Hãy bắt đầu bằng một việc rất nhỏ.

 

Ví dụ, trước mỗi bữa ăn, cả nhà cùng rửa tay.

 

Sau khi đánh răng buổi tối, cả nhà cùng chuẩn bị đi ngủ.

 

Mỗi chiều dành một khoảng thời gian để trẻ chạy nhảy, đạp xe hoặc chơi ngoài trời phù hợp với điều kiện.

 

Những hành động lặp đi lặp lại sẽ dần trở thành thói quen.

 

Thói quen tốt được hình thành từ những việc nhỏ được làm đều đặn.

 

DẠY TRẺ ĂN UỐNG KHỎE MẠNH

 

Một trong những bài học sức khỏe quan trọng nhất là cách ăn uống.

 

Nhưng đừng biến bữa ăn thành một cuộc chiến.

 

Khi trẻ không thích một món ăn, cha mẹ không nhất thiết phải quát mắng hoặc ép trẻ ăn bằng mọi giá. Hãy kiên nhẫn giới thiệu nhiều loại thực phẩm phù hợp, tạo cơ hội để trẻ làm quen với màu sắc, mùi vị và kết cấu khác nhau.

 

Bữa ăn của trẻ nên hướng tới sự đa dạng và cân bằng, phù hợp với độ tuổi và nhu cầu phát triển.

 

Rau củ, trái cây, các nguồn protein phù hợp, ngũ cốc và nước đều có vị trí trong chế độ ăn.

 

Đồ ăn nhiều đường, quá mặn hoặc thực phẩm siêu chế biến nên được hạn chế thay vì trở thành phần thường xuyên của khẩu phần.

 

Một nguyên tắc rất đơn giản:

 

Đừng chỉ dạy trẻ “ăn ít đồ không tốt”, hãy giúp trẻ biết “ăn nhiều hơn những thứ có lợi”.

 

Và cha mẹ cần nhớ rằng trẻ quan sát người lớn rất kỹ.

 

Nếu người lớn vừa nói “con phải ăn rau” vừa gạt rau sang một bên, bài học mà trẻ nhận được sẽ không giống điều chúng ta nói.

 

ĐỂ TRẺ YÊU VẬN ĐỘNG

 

Trẻ em sinh ra đã có nhu cầu vận động.

 

Chạy nhảy, chơi bóng, đạp xe, bơi, nhảy dây, vui chơi cùng bạn bè… đều có thể là những cách vận động thú vị nếu phù hợp với độ tuổi và khả năng.

 

Đừng biến mọi hoạt động thể chất thành một cuộc thi.

 

Không phải đứa trẻ nào cũng cần trở thành vận động viên.

 

Mục tiêu trước tiên là giúp trẻ hình thành tình yêu với vận động.

 

Cha mẹ có thể cùng con đi bộ, chơi cầu, đá bóng, đạp xe hoặc đơn giản là cùng nhau ra ngoài thay vì mỗi người ngồi trước một màn hình.

 

Khi vận động trở thành niềm vui, trẻ sẽ ít cảm thấy mình đang “tập thể dục”.

 

Chơi mà khỏe – vận động mà vui, đó là cách rất tự nhiên để xây dựng thói quen.

 

VỆ SINH LÀ KỸ NĂNG TỰ LẬP

 

Một đứa trẻ biết chăm sóc vệ sinh cá nhân cũng đang học cách chịu trách nhiệm với bản thân.

 

Hãy dạy trẻ rửa tay đúng lúc, đánh răng đều đặn, giữ móng tay sạch, thay quần áo phù hợp và giữ đồ dùng cá nhân gọn gàng.

 

Ban đầu trẻ có thể làm chưa tốt.

 

Đánh răng chưa sạch.

 

Rửa tay còn qua loa.

 

Xếp quần áo chưa ngay ngắn.

 

Không sao cả.

 

Cha mẹ hãy hướng dẫn, làm mẫu và kiên nhẫn để trẻ thực hành.

 

Thay vì chỉ nói:

 

“Con đi rửa tay ngay!”

 

Có thể nói:

 

“Con nhớ rửa tay trước khi ăn nhé. Mẹ làm cùng con.”

 

Một câu nói nhẹ nhàng đôi khi hiệu quả hơn rất nhiều lời trách mắng.

 

GIẤC NGỦ – NỀN TẢNG CỦA MỘT ĐỨA TRẺ KHỎE

 

Trẻ cần ngủ phù hợp với độ tuổi để hỗ trợ sự phát triển và phục hồi.

 

Một gia đình có thể xây dựng một “nghi thức trước giờ ngủ” rất đơn giản.

 

Tắt hoặc hạn chế thiết bị điện tử.

 

Giảm hoạt động quá kích thích.

 

Vệ sinh cá nhân.

 

Chuẩn bị quần áo cho ngày hôm sau.

 

Đọc một câu chuyện.

 

Trò chuyện vài phút.

 

Sau đó đi ngủ.

 

Điều quan trọng không chỉ là giờ đi ngủ mà còn là sự đều đặn.

 

Cha mẹ cũng nên hạn chế việc biến điện thoại hoặc máy tính bảng thành công cụ duy nhất để dỗ trẻ ngủ.

 

Một câu chuyện, một bài hát nhẹ nhàng hoặc một cái ôm trước giờ ngủ có thể trở thành ký ức rất đẹp trong tuổi thơ.

 

DẠY TRẺ BIẾT LẮNG NGHE CƠ THỂ

 

Sức khỏe không chỉ là chuyện ăn, ngủ và vận động.

 

Trẻ cũng cần học cách nhận biết cơ thể và cảm xúc của mình.

 

Khi đói, con có thể nói “con đói”.

 

Khi khát, con biết uống nước.

 

Khi mệt, con biết nghỉ.

 

Khi đau, con biết nói với người lớn.

 

Khi buồn, con biết tìm người mình tin tưởng để chia sẻ.

 

Cha mẹ nên tạo cảm giác an toàn để trẻ có thể nói ra những điều mình đang trải qua.

 

Một câu hỏi đơn giản mỗi ngày:

 

“Hôm nay con cảm thấy thế nào?”

 

có thể mở ra rất nhiều cuộc trò chuyện.

 

Đừng vội phán xét.

 

Đừng vội nói:

 

“Có gì đâu mà buồn.”

 

Hãy thử:

 

“Bố mẹ đang nghe con. Con muốn kể cho bố mẹ biết chuyện gì không?”

 

Trẻ cần biết rằng cảm xúc của mình được lắng nghe và tôn trọng.

 

DẠY TRẺ GIAO TIẾP CŨNG LÀ DẠY SỨC KHỎE

 

Một đứa trẻ khỏe mạnh không chỉ có cơ thể khỏe.

 

Trẻ cần học cách giao tiếp với người khác.

 

Biết nói “cảm ơn”.

 

Biết nói “xin lỗi”.

 

Biết chờ đến lượt.

 

Biết lắng nghe.

 

Biết chia sẻ.

 

Biết nói “không” khi cảm thấy không thoải mái.

 

Biết tìm người lớn đáng tin cậy khi gặp vấn đề.

 

Đặc biệt, trẻ cần hiểu rằng cơ thể của mình thuộc về mình. Không ai được phép làm trẻ cảm thấy sợ hãi hoặc ép buộc trẻ thực hiện những hành động khiến trẻ không thoải mái.

 

Đây là một phần quan trọng của giáo dục kỹ năng sống và bảo vệ trẻ.

 

ĐỪNG DẠY TRẺ BẰNG NỖI SỢ

 

Có những người lớn thường nói:

 

“Ăn thế này sẽ bệnh.”

 

“Không nghe lời là phải đi bệnh viện.”

 

“Không tập thể dục thì sau này sẽ yếu.”

 

Cách nói này có thể khiến trẻ sợ hãi thay vì hiểu giá trị của sức khỏe.

 

Hãy chuyển từ “dọa” sang “giải thích”.

 

Thay vì:

 

“Không ăn rau là mẹ không cho chơi.”

 

Có thể nói:

 

“Rau giúp bữa ăn của con đa dạng hơn. Mình thử một ít nhé.”

 

Thay vì:

 

“Bỏ điện thoại xuống ngay!”

 

Có thể nói:

 

“Đến giờ mắt và cơ thể mình nghỉ rồi. Hai mẹ con ra ngoài đi bộ nhé.”

 

Mục tiêu cuối cùng là để trẻ tự hiểu và tự lựa chọn, chứ không phải cả đời phụ thuộc vào sự nhắc nhở của cha mẹ.

 

CHA MẸ LÀ BÀI HỌC SỐNG ĐỘNG NHẤT

 

Muốn trẻ ăn uống lành mạnh, người lớn hãy ăn cùng trẻ.

 

Muốn trẻ vận động, hãy vận động cùng trẻ.

 

Muốn trẻ ngủ đúng giờ, người lớn cũng cần tôn trọng giờ nghỉ ngơi.

 

Muốn trẻ ít dùng điện thoại, cha mẹ cũng nên nhìn lại chính mình.

 

Muốn trẻ biết nói lời tử tế, hãy nói tử tế với trẻ.

 

Không có phương pháp giáo dục nào mạnh hơn một tấm gương tốt được lặp lại mỗi ngày.

 

MỖI TUỔI, MỘT CÁCH DẠY

 

Trẻ nhỏ cần những hướng dẫn rất cụ thể và trực quan.

 

Trẻ lớn hơn có thể bắt đầu hiểu nguyên nhân và kết quả.

 

Tuổi thiếu niên cần được tôn trọng, trao quyền lựa chọn và cùng tham gia vào những quyết định liên quan đến sức khỏe.

 

Đừng đối xử với một đứa trẻ 15 tuổi giống như một đứa trẻ 5 tuổi.

 

Khi trẻ lớn lên, vai trò của cha mẹ nên dần chuyển từ “làm thay” sang “hướng dẫn”, rồi từ “hướng dẫn” sang “đồng hành”.

 

Đó là cách giúp trẻ từng bước trở thành người có trách nhiệm với chính mình.

 

HÃY TẠO MỘT GIA ĐÌNH CÙNG SỐNG KHỎE

 

Gia đình có thể cùng xây dựng một vài nguyên tắc đơn giản:

 

Mỗi ngày có thời gian vận động.

 

Ăn uống đa dạng và cân bằng.

 

Giữ vệ sinh cá nhân.

 

Tôn trọng giờ ngủ.

 

Hạn chế thời gian sử dụng màn hình không cần thiết.

 

Dành thời gian trò chuyện.

 

Cùng nhau làm những việc tốt cho sức khỏe.

 

Không cần làm hoàn hảo.

 

Chỉ cần cả nhà cùng cố gắng.

 

Bởi mục tiêu của giáo dục sức khỏe không phải là tạo ra những đứa trẻ lúc nào cũng làm đúng.

 

Mục tiêu là giúp trẻ lớn lên với khả năng hiểu cơ thể, biết chăm sóc bản thân, biết tôn trọng người khác và biết tìm kiếm sự giúp đỡ khi cần.

 

Một ngày nào đó, con sẽ lớn.

 

Cha mẹ không thể đi theo con suốt cuộc đời để nhắc:

 

“Con nhớ đánh răng.”

 

“Con nhớ uống nước.”

 

“Con nhớ ngủ sớm.”

 

“Con nhớ vận động.”

 

Nhưng nếu những điều ấy đã trở thành thói quen, con sẽ tự biết chăm sóc mình.

 

Đó mới là thành công lớn nhất của giáo dục sức khỏe.

 

Dạy một đứa trẻ sống khỏe hôm nay là trao cho em một hành trang quý giá cho cả cuộc đời.

 

Và có lẽ, món quà đẹp nhất cha mẹ có thể dành cho con không phải là một cuộc sống không có khó khăn.

 

Mà là giúp con có một cơ thể được chăm sóc, một tinh thần vững vàng, những kỹ năng tự bảo vệ và một lối sống lành mạnh để bước vào tương lai.

 

Lưu ý: Nội dung mang tính giáo dục sức khỏe. Việc lựa chọn dinh dưỡng, vận động, giấc ngủ và chăm sóc sức khỏe cho trẻ cần phù hợp với độ tuổi, sự phát triển và tình trạng sức khỏe cụ thể; khi có vấn đề bất thường nên trao đổi với bác sĩ hoặc nhân viên y tế.