CHƯƠNG 5. CƠ SỞ PHÁP LÝ VÀ MÔ HÌNH TỔ CHỨC

Trong cuốn SÁCH TRẮNG – MÔ HÌNH QUẢN TRỊ LÀNG TRƯỜNG THỌ HÒA BÌNH Tác giả: Henry Le – Lê Đình Hải

1. Pháp lý – nền móng của mô hình quản trị bền vững

Một mô hình làng trường thọ muốn hoạt động lâu dài không thể chỉ dựa vào ý tưởng tốt, tinh thần cộng đồng hay sự nhiệt tình của những người sáng lập. Mô hình ấy cần được xây dựng trên nền tảng pháp lý rõ ràng, cơ cấu tổ chức minh bạch và cơ chế vận hành có trách nhiệm.

Pháp lý không đơn thuần là tập hợp những văn bản, giấy phép hay thủ tục hành chính. Pháp lý còn xác định ai có quyền quyết định, ai chịu trách nhiệm, tài sản thuộc về ai, nguồn lực được sử dụng như thế nào và quyền lợi của người dân được bảo vệ ra sao.

Đối với mô hình Làng Trường Thọ Hòa Bình, yêu cầu này càng quan trọng bởi hoạt động có thể liên quan đến nhiều lĩnh vực như chăm sóc người cao tuổi, sinh hoạt cộng đồng, y tế, văn hóa, nhà ở, đất đai, đầu tư, kinh doanh dịch vụ và bảo trợ xã hội. Mỗi lĩnh vực có thể chịu sự điều chỉnh của những quy định pháp luật khác nhau.

Vì vậy, ngay từ giai đoạn hình thành ý tưởng, cần xác định rõ tư cách pháp lý của mô hình, phạm vi hoạt động, cơ cấu quản trị và trách nhiệm của từng tổ chức, cá nhân tham gia.

Nguyên tắc xuyên suốt là: tổ chức đúng pháp luật, phân quyền đúng chức năng, sử dụng tài sản đúng mục đích và đặt quyền lợi hợp pháp của người dân ở vị trí trung tâm.

2. Phân biệt quản lý hành chính và quản lý dự án

Quản lý hành chính và quản lý dự án có mối quan hệ chặt chẽ nhưng không đồng nhất. Nếu không phân biệt hai chức năng này, mô hình có thể rơi vào tình trạng chồng chéo quyền hạn, thiếu người chịu trách nhiệm hoặc sử dụng nguồn lực không hiệu quả.

Quản lý hành chính tập trung vào việc duy trì trật tự tổ chức và bảo đảm hoạt động thường xuyên. Các công việc bao gồm xây dựng quy chế, quản lý nhân sự, lưu trữ hồ sơ, thực hiện chế độ báo cáo, quản lý tài chính nội bộ và giám sát việc tuân thủ quy định.

Quản lý dự án tập trung vào những mục tiêu cụ thể trong một khoảng thời gian nhất định, chẳng hạn khảo sát địa điểm, lập phương án đầu tư, xây dựng cơ sở vật chất, phát triển không gian sinh hoạt chung hoặc triển khai một chương trình chăm sóc người cao tuổi.

Quản lý dự án cần xác định mục tiêu, tiến độ, ngân sách, nguồn lực, tiêu chuẩn chất lượng và cơ chế nghiệm thu. Trong khi đó, quản lý hành chính bảo đảm tổ chức có thể tiếp tục hoạt động ổn định sau khi dự án hoàn thành.

Hai chức năng này cần được kết nối bằng cơ chế phối hợp rõ ràng. Ban quản lý dự án chịu trách nhiệm về kết quả được giao; bộ phận hành chính – vận hành chịu trách nhiệm tiếp nhận, tổ chức và duy trì hoạt động theo quy định.

Ví dụ, khi xây dựng một khu sinh hoạt cộng đồng, nhóm dự án chịu trách nhiệm về thiết kế, chi phí, tiến độ và chất lượng công trình. Đơn vị vận hành phải tham gia góp ý từ đầu về khả năng tiếp cận của người cao tuổi, an toàn sử dụng, vệ sinh, bảo trì và chi phí vận hành sau này.

Sự phối hợp này giúp tránh tình trạng công trình hoàn thành nhưng không phù hợp nhu cầu thực tế, hoặc có cơ sở vật chất tốt nhưng thiếu nguồn lực duy trì.

3. Tư cách pháp lý của đơn vị vận hành

Đơn vị vận hành là chủ thể trực tiếp tổ chức các hoạt động thường xuyên của Làng Trường Thọ Hòa Bình. Tùy mục tiêu, quy mô, nguồn vốn và phạm vi dịch vụ, đơn vị này có thể được tổ chức theo một hình thức pháp lý phù hợp với pháp luật Việt Nam.

Một số phương án cần nghiên cứu gồm doanh nghiệp, hợp tác xã, tổ chức xã hội được thành lập hợp pháp hoặc đơn vị sự nghiệp trong trường hợp đáp ứng điều kiện áp dụng. Không nên mặc định rằng mọi hoạt động của mô hình đều có thể được thực hiện dưới một loại hình tổ chức duy nhất.

Việc lựa chọn cần căn cứ vào các yếu tố:

• Mục tiêu hoạt động: phục vụ cộng đồng, cung cấp dịch vụ, kinh doanh hay kết hợp nhiều mục tiêu.
• Nguồn vốn: vốn của nhà đầu tư, vốn góp của thành viên, tài trợ, đóng góp hợp pháp hoặc nguồn ngân sách theo cơ chế được phép.
• Quyền và nghĩa vụ: khả năng ký kết hợp đồng, quản lý tài sản, tuyển dụng nhân sự và chịu trách nhiệm pháp lý.
• Phạm vi dịch vụ: hoạt động sinh hoạt cộng đồng thông thường hay những dịch vụ có điều kiện như khám chữa bệnh, chăm sóc chuyên môn hoặc cung cấp dịch vụ xã hội thuộc diện quản lý chuyên ngành.
• Cơ chế giám sát: kiểm toán, báo cáo tài chính, công khai thông tin và giám sát của các chủ thể có thẩm quyền.

Cần phân biệt rõ tổ chức sáng lập, chủ thể sở hữu hoặc quản lý tài sản, đơn vị vận hành và cơ quan quản lý nhà nước. Các chủ thể này có thể có mối liên hệ nhưng không mặc nhiên có cùng quyền hạn.

Đặc biệt, tên gọi “Làng Trường Thọ Hòa Bình” tự thân không làm phát sinh tư cách pháp nhân, quyền sử dụng đất hay quyền cung cấp dịch vụ có điều kiện. Những quyền đó phải được xác lập theo đúng hồ sơ, thủ tục và quy định pháp luật tương ứng.

4. Quyền sử dụng đất và quyền sở hữu tài sản

Đất đai và tài sản là nền tảng vật chất của mô hình Làng Trường Thọ Hòa Bình. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở, công trình xây dựng và quyền quản lý, khai thác tài sản theo hợp đồng.

Theo pháp luật Việt Nam, đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý; tổ chức, hộ gia đình, cá nhân được thực hiện các quyền sử dụng đất theo điều kiện luật định. Hồ sơ đất đai phải được kiểm tra theo quy định hiện hành, trong đó cần lưu ý Luật Đất đai và các văn bản sửa đổi, hướng dẫn có liên quan.

Khi xây dựng mô hình, cần làm rõ những nội dung sau:

• Nguồn gốc đất: đất do tổ chức hoặc cá nhân sử dụng hợp pháp, đất thuê, đất được giao hoặc hình thức sử dụng khác theo quy định.
• Mục đích sử dụng: bảo đảm mục đích sử dụng đất phù hợp với dự án và thực hiện thủ tục chuyển mục đích nếu pháp luật yêu cầu.
• Tài sản trên đất: xác định chủ thể sở hữu nhà ở, công trình, thiết bị và tài sản hình thành từ vốn đầu tư.
• Quyền khai thác: xác định ai được quản lý, cho thuê, sử dụng hoặc cung cấp dịch vụ trên cơ sở pháp luật và hợp đồng.
• Trách nhiệm bảo quản: quy định nghĩa vụ bảo trì, sửa chữa, mua bảo hiểm khi cần thiết và xử lý hư hỏng tài sản.

Nếu đất thuộc quyền sử dụng hợp pháp của một cá nhân nhưng công trình được đầu tư bởi một tổ chức, các bên cần có thỏa thuận chặt chẽ về quyền đầu tư, sử dụng, quản lý, phân chia chi phí và xử lý tài sản khi chấm dứt hợp tác.

Đặc biệt, không nên huy động vốn cộng đồng bằng những lời hứa về quyền sở hữu đất hoặc quyền sở hữu căn hộ khi các quyền đó chưa được pháp luật xác lập. Mọi khoản góp vốn, tài trợ hay đóng góp xây dựng cần được xác định đúng bản chất, có chứng từ và quy định rõ quyền lợi tương ứng.

Minh bạch tài sản từ đầu sẽ hạn chế tranh chấp, bảo vệ người đóng góp và duy trì niềm tin lâu dài.

5. Quy chế hoạt động và hợp đồng dịch vụ

Nếu tư cách pháp lý xác định tổ chức được phép làm gì thì quy chế hoạt động quy định tổ chức thực hiện công việc đó như thế nào.

Làng Trường Thọ Hòa Bình cần xây dựng một hệ thống quy chế thống nhất, phù hợp với loại hình pháp lý và quy mô thực tế. Các quy chế cơ bản có thể bao gồm:

• Quy chế tổ chức và phân quyền: xác định cơ cấu lãnh đạo, chức năng từng bộ phận, thẩm quyền phê duyệt và trách nhiệm giải trình.
• Quy chế tài chính: quy định quản lý thu chi, ngân sách, tài sản, mua sắm, kiểm soát nội bộ và công khai thông tin.
• Quy chế phục vụ cư dân: xác định tiêu chuẩn dịch vụ, quyền lợi, nghĩa vụ, quy trình tiếp nhận phản ánh và giải quyết khiếu nại.
• Quy chế an toàn: quy định phòng cháy, chữa cháy, ứng phó sự cố, an toàn thực phẩm, vệ sinh môi trường và bảo vệ người cao tuổi theo phạm vi hoạt động.
• Quy chế dữ liệu và bảo mật: xác định quyền truy cập, lưu trữ và sử dụng thông tin cá nhân, đặc biệt là dữ liệu nhạy cảm liên quan đến sức khỏe.

Song song với quy chế nội bộ, hợp đồng dịch vụ là công cụ xác lập quyền và nghĩa vụ giữa đơn vị vận hành với cư dân, khách hàng, nhà cung cấp hoặc đối tác.

Một hợp đồng dịch vụ cần thể hiện rõ đối tượng cung cấp, phạm vi công việc, chất lượng cam kết, mức phí, thời hạn, phương thức thanh toán, trách nhiệm khi có sự cố, điều kiện chấm dứt và cơ chế giải quyết tranh chấp.

Đối với người cao tuổi, ngôn ngữ hợp đồng cần dễ hiểu, không che giấu chi phí và không sử dụng điều khoản gây bất lợi trái pháp luật. Những dịch vụ chăm sóc có tính chuyên môn phải xác định đúng năng lực cung cấp và điều kiện pháp lý tương ứng.

Quy chế tốt giúp mọi người biết cách làm việc; hợp đồng tốt giúp các bên hiểu rõ cam kết. Hai công cụ này tạo nên kỷ luật vận hành và sự tin cậy trong quan hệ cộng đồng.

6. Cơ chế tuân thủ pháp luật Việt Nam

Tuân thủ pháp luật không nên được xem là công việc chỉ thực hiện khi có thanh tra hoặc khi phát sinh tranh chấp. Đây phải là một bộ phận thường xuyên của hệ thống quản trị.

Để xây dựng cơ chế tuân thủ hiệu quả, mô hình cần triển khai theo năm bước.

Thứ nhất, lập danh mục nghĩa vụ pháp lý. Xác định các quy định liên quan đến thành lập tổ chức, đầu tư, đất đai, xây dựng, môi trường, thuế, lao động, bảo hiểm, phòng cháy chữa cháy và các lĩnh vực dịch vụ thực tế triển khai.

Thứ hai, phân công người chịu trách nhiệm. Mỗi nghĩa vụ cần có bộ phận phụ trách, thời hạn thực hiện, hồ sơ chứng minh và người kiểm tra. Không để tình trạng mọi người đều nghĩ rằng người khác đang chịu trách nhiệm.

Thứ ba, kiểm tra điều kiện trước khi hoạt động. Trước khi cung cấp một dịch vụ, cần xác định hoạt động đó có yêu cầu giấy phép, chứng nhận, điều kiện chuyên môn hoặc thủ tục thông báo hay không. Đặc biệt, không đồng nhất hoạt động hỗ trợ sinh hoạt với hoạt động khám chữa bệnh hoặc dịch vụ chuyên ngành có điều kiện.

Thứ tư, kiểm soát hồ sơ và cập nhật pháp luật. Lưu giữ hợp đồng, giấy phép, chứng từ tài chính, hồ sơ nhân sự, hồ sơ đất đai và biên bản kiểm tra. Khi pháp luật thay đổi, phải rà soát quy chế và điều chỉnh quy trình liên quan.

Thứ năm, xây dựng cơ chế phát hiện và khắc phục sai phạm. Thiết lập kênh phản ánh, kiểm tra định kỳ, quy trình xử lý vi phạm và biện pháp khắc phục. Những vấn đề nghiêm trọng cần được báo cáo đúng thẩm quyền và xử lý kịp thời.

Cơ chế này cần tham chiếu văn bản pháp luật đang có hiệu lực tại thời điểm triển khai, chẳng hạn các quy định về doanh nghiệp và đất đai. Luật Doanh nghiệp đã được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 76/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025.

Do quy mô và mô hình pháp lý cụ thể của Làng Trường Thọ Hòa Bình có thể còn được hoàn thiện, các hồ sơ đầu tư, đất đai và điều kiện kinh doanh cần được luật sư hoặc chuyên gia pháp lý kiểm tra trước khi quyết định.

7. Mô hình tổ chức đề xuất cho Làng Trường Thọ Hòa Bình

Trên cơ sở những nguyên tắc trên, mô hình có thể nghiên cứu cơ cấu gồm các tầng chức năng sau:

• Tầng định hướng: xác lập tầm nhìn, sứ mệnh, mục tiêu phát triển và nguyên tắc sử dụng nguồn lực.
• Tầng quản trị: phê duyệt chiến lược, ngân sách, quy chế và giám sát hoạt động theo đúng thẩm quyền pháp luật.
• Tầng điều hành: tổ chức nhân sự, tài chính, dịch vụ, cơ sở vật chất và hoạt động cộng đồng hằng ngày.
• Tầng chuyên môn: phụ trách các lĩnh vực như chăm sóc người cao tuổi, văn hóa, dinh dưỡng, môi trường, kỹ thuật và công nghệ theo điều kiện thực tế.
• Tầng giám sát và phản hồi: tiếp nhận ý kiến cư dân, kiểm tra chất lượng, theo dõi rủi ro và đề xuất cải tiến.

Đây là mô hình chức năng tham khảo, không phải cơ cấu pháp định bắt buộc. Việc thành lập các hội đồng, ban quản lý hay bộ phận chuyên môn phải phù hợp với tư cách pháp lý và quy mô hoạt động thực tế.

Điều quan trọng nhất là phân định rõ quyền quyết định, quyền thực hiện và trách nhiệm giám sát; tránh để một cá nhân vừa quyết định, vừa trực tiếp chi tiền, vừa tự kiểm tra kết quả mà không có cơ chế kiểm soát độc lập phù hợp.

8. Kết luận chương

Cơ sở pháp lý và mô hình tổ chức là bộ khung bảo vệ tính chính danh, sự minh bạch và khả năng phát triển lâu dài của Làng Trường Thọ Hòa Bình.

Một mô hình nhân văn chỉ có thể bền vững khi những giá trị tốt đẹp được chuyển hóa thành cơ chế thực hiện cụ thể: đất đai rõ ràng, tài sản minh bạch, tổ chức đúng tư cách pháp lý, hợp đồng công bằng và trách nhiệm được phân định.

Pháp luật không làm giảm đi tinh thần cộng đồng. Ngược lại, pháp luật tạo ra giới hạn cần thiết để quyền lợi của mỗi người được tôn trọng và những đóng góp chung được bảo vệ.

Làng Trường Thọ Hòa Bình muốn xây dựng một cộng đồng trường thọ bền vững thì trước hết phải xây dựng một nền quản trị có trách nhiệm, một cơ cấu tổ chức minh bạch và một nền tảng pháp lý vững chắc. Đó chính là điều kiện để lý tưởng nhân văn không dừng lại ở lời nói, mà trở thành giá trị hiện hữu trong đời sống cộng đồng.