CHƯƠNG 33. SỨC MẠNH CỦA DỮ LIỆU

Dữ liệu trở thành một nguồn lực quan trọng của nền kinh tế hiện đại nhưng phải đi cùng quyền riêng tư.

Trong nền văn minh nông nghiệp, đất đai là tài sản quan trọng. Trong nền văn minh công nghiệp, máy móc, nhà máy và năng lượng tạo nên sức mạnh sản xuất. Còn trong nền kinh tế số, một nguồn lực mới đang ngày càng trở nên quý giá: dữ liệu.

Mỗi ngày, con người tạo ra một lượng dữ liệu khổng lồ thông qua điện thoại, máy tính, giao dịch, mua sắm, di chuyển, học tập, làm việc và giao tiếp. Doanh nghiệp tạo ra dữ liệu từ khách hàng, sản phẩm, chuỗi cung ứng và hoạt động kinh doanh. Chính phủ có dữ liệu về dân cư, giao thông, y tế, giáo dục và hạ tầng.

Dữ liệu đang trở thành một phần của cơ sở hạ tầng kinh tế mới.

Nhưng dữ liệu cũng đặt ra một câu hỏi rất quan trọng:

Khi dữ liệu tạo ra giá trị, ai có quyền kiểm soát và sử dụng nó?

Đây không chỉ là câu hỏi về công nghệ. Đó là câu hỏi về quyền con người, đạo đức và tương lai của xã hội.

1. Dữ liệu – tài nguyên mới của nền kinh tế

Dữ liệu tự thân có thể chưa tạo ra nhiều giá trị. Giá trị xuất hiện khi dữ liệu được thu thập, làm sạch, phân tích và sử dụng đúng mục đích.

Một doanh nghiệp có thể phân tích dữ liệu khách hàng để hiểu nhu cầu thị trường.

Một nhà máy có thể sử dụng dữ liệu máy móc để dự đoán sự cố trước khi xảy ra.

Một thành phố có thể phân tích dữ liệu giao thông để giảm ùn tắc.

Một người có thể sử dụng dữ liệu cá nhân để theo dõi thói quen chi tiêu, học tập hoặc làm việc.

Dữ liệu giúp con người chuyển từ quyết định dựa nhiều vào cảm tính sang quyết định dựa trên thông tin và bằng chứng.

Trong thế giới mới, ai hiểu dữ liệu tốt hơn sẽ có khả năng ra quyết định tốt hơn.

2. Từ dữ liệu đến trí tuệ

Dữ liệu chưa phải là trí tuệ.

Có thể hình dung một quá trình:

Dữ liệu → Thông tin → Kiến thức → Hiểu biết → Quyết định.

Một doanh nghiệp có hàng triệu dòng dữ liệu nhưng không biết phân tích thì dữ liệu gần như không tạo ra lợi thế.

Ngược lại, một tổ chức biết đặt đúng câu hỏi, sử dụng công nghệ phù hợp và biến dữ liệu thành hành động có thể tạo ra giá trị rất lớn.

Đặc biệt, AI đang làm thay đổi mạnh mẽ cách con người xử lý dữ liệu.

AI có thể phát hiện các mô hình mà con người khó nhận ra, hỗ trợ dự báo, tự động hóa phân tích và giúp đưa ra những đề xuất nhanh hơn.

Tuy nhiên, AI chỉ tốt khi dữ liệu và cách sử dụng dữ liệu tốt.

Dữ liệu sai có thể dẫn đến quyết định sai. Dữ liệu thiên lệch có thể tạo ra kết quả thiên lệch.

Vì vậy, sức mạnh của dữ liệu luôn đi cùng trách nhiệm quản trị dữ liệu.

3. Dữ liệu tạo ra nền kinh tế cá nhân hóa

Trong nền kinh tế truyền thống, doanh nghiệp thường cung cấp một sản phẩm cho số đông.

Trong nền kinh tế dữ liệu, sản phẩm và dịch vụ có thể được cá nhân hóa.

Một nền tảng có thể hiểu người dùng quan tâm đến điều gì và đưa ra những nội dung phù hợp.

Một hệ thống giáo dục có thể phân tích quá trình học tập để đề xuất chương trình phù hợp với từng người.

Một hệ thống tài chính có thể giúp người dùng nhìn thấy thói quen chi tiêu và quản lý tài chính cá nhân hiệu quả hơn.

Cá nhân hóa giúp dịch vụ trở nên tiện lợi hơn.

Nhưng đồng thời, nó cũng đặt ra một giới hạn:

Cá nhân hóa không được trở thành sự xâm phạm đời tư.

4. Quyền riêng tư – quyền cơ bản của con người

Khi dữ liệu cá nhân ngày càng có giá trị, quyền riêng tư càng trở nên quan trọng.

Thông tin về danh tính, vị trí, tài chính, thói quen, các mối quan hệ, hành vi trực tuyến hay những nội dung cá nhân không thể được xem đơn giản như một loại hàng hóa mà bất kỳ ai cũng có quyền thu thập và sử dụng.

Con người phải có quyền biết:

Dữ liệu của mình được thu thập để làm gì?

Ai đang sử dụng?

Được lưu trữ trong bao lâu?

Có được chia sẻ cho bên khác hay không?

Và trong những trường hợp phù hợp, con người phải có khả năng kiểm soát hoặc yêu cầu xử lý dữ liệu của mình theo quy định pháp luật.

Công nghệ càng mạnh thì nguyên tắc bảo vệ con người càng phải mạnh.

5. Dữ liệu phải đi cùng sự đồng thuận

Một nền kinh tế dữ liệu lành mạnh cần xây dựng trên nền tảng của sự minh bạch.

Người dùng không nên bị đặt trước những điều khoản quá phức tạp mà họ không thể hiểu.

Sự đồng ý thực sự phải dựa trên khả năng hiểu và lựa chọn.

Doanh nghiệp cần giải thích rõ dữ liệu nào được thu thập, mục đích sử dụng là gì và những quyền nào thuộc về người dùng.

Niềm tin không thể được xây dựng bằng những dòng chữ nhỏ mà không ai đọc.

Niềm tin được tạo ra khi tổ chức tôn trọng con người ngay cả khi họ không thể nhìn thấy cách dữ liệu đang được xử lý phía sau hệ thống.

6. Dữ liệu an toàn là nền tảng của niềm tin số

Một trong những nguy cơ lớn nhất của nền kinh tế dữ liệu là dữ liệu bị đánh cắp, rò rỉ hoặc sử dụng sai mục đích.

Khi dữ liệu bị lộ, hậu quả có thể rất lớn.

Một tài khoản bị xâm nhập có thể gây thiệt hại tài chính. Thông tin cá nhân bị lộ có thể dẫn đến lừa đảo. Dữ liệu doanh nghiệp bị đánh cắp có thể ảnh hưởng đến cả hệ thống kinh doanh.

Vì vậy, bảo mật dữ liệu không thể là việc riêng của bộ phận công nghệ thông tin.

Đó phải là trách nhiệm của toàn tổ chức.

Từ thiết kế hệ thống, lưu trữ, phân quyền truy cập cho đến đào tạo nhân viên, tất cả đều phải hướng tới một nguyên tắc:

Dữ liệu có giá trị thì dữ liệu phải được bảo vệ.

7. Dữ liệu tạo ra xã hội thông minh

Khi dữ liệu được quản trị tốt, xã hội có thể vận hành hiệu quả hơn.

Dữ liệu giao thông giúp tối ưu hệ thống di chuyển.

Dữ liệu môi trường giúp theo dõi chất lượng không khí và nguồn nước.

Dữ liệu nông nghiệp giúp người nông dân nâng cao năng suất.

Dữ liệu giáo dục giúp cải thiện phương pháp học tập.

Dữ liệu kinh tế giúp doanh nghiệp và cơ quan quản lý hiểu thị trường.

Nhưng xã hội thông minh không có nghĩa là xã hội nơi mọi người đều bị theo dõi.

Một xã hội thông minh phải là xã hội sử dụng dữ liệu để phục vụ con người, chứ không phải sử dụng con người như nguồn dữ liệu vô hạn.

8. Dữ liệu thuộc về ai?

Đây sẽ là một trong những câu hỏi lớn của nền kinh tế tương lai.

Nếu một người tạo ra dữ liệu thông qua hành vi của mình, họ có những quyền gì đối với dữ liệu đó?

Nếu doanh nghiệp đầu tư hàng tỷ đồng để xây dựng hệ thống dữ liệu, quyền lợi của doanh nghiệp nằm ở đâu?

Nếu dữ liệu được tạo ra từ hoạt động của cộng đồng, liệu cộng đồng có được hưởng lợi từ giá trị đó hay không?

Những câu hỏi này sẽ ngày càng trở nên quan trọng khi dữ liệu trở thành tài sản kinh tế.

Tương lai cần những mô hình quản trị rõ ràng, trong đó quyền lợi của cá nhân, doanh nghiệp và xã hội được cân bằng.

9. Dữ liệu mở và sức mạnh của cộng đồng

Không phải dữ liệu nào cũng cần được đóng kín.

Những dữ liệu phù hợp, không xâm phạm quyền riêng tư và được phép chia sẻ có thể tạo ra giá trị lớn cho xã hội.

Dữ liệu mở có thể giúp các nhà nghiên cứu, doanh nghiệp và cộng đồng phát triển những giải pháp mới.

Một dữ liệu giao thông có thể giúp xây dựng ứng dụng di chuyển.

Dữ liệu môi trường có thể giúp cộng đồng giám sát chất lượng không khí.

Dữ liệu công khai về hạ tầng có thể tạo ra những dịch vụ mới.

Khi dữ liệu được chia sẻ có trách nhiệm, nó có thể trở thành hạ tầng tri thức chung của xã hội.

10. Con người vẫn là trung tâm

Dù dữ liệu có trở nên mạnh mẽ đến đâu, chúng ta cũng không được quên rằng phía sau mỗi dòng dữ liệu là một con người.

Một con số về khách hàng là một con người.

Một hồ sơ là một con người.

Một lịch sử giao dịch là một phần cuộc sống của một con người.

Một dữ liệu vị trí có thể phản ánh hành trình của một con người.

Vì vậy, dữ liệu không nên chỉ được nhìn dưới góc độ lợi nhuận.

Nó phải được nhìn dưới góc độ phẩm giá, quyền riêng tư và quyền tự chủ của con người.

Công nghệ càng phát triển, con người càng cần những nguyên tắc đạo đức rõ ràng.

11. Sức mạnh lớn đi cùng trách nhiệm lớn

Dữ liệu sẽ tiếp tục trở thành một trong những nguồn lực quan trọng nhất của nền kinh tế hiện đại.

Nhưng sức mạnh của dữ liệu chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó được sử dụng đúng cách.

Chúng ta cần dữ liệu để hiểu thế giới.

Cần AI để biến dữ liệu thành trí tuệ.

Cần công nghệ để biến trí tuệ thành hành động.

Nhưng trên tất cả, chúng ta cần đạo đức để quyết định giới hạn của việc sử dụng công nghệ.

Một nền kinh tế dữ liệu tốt không phải là nền kinh tế thu thập được nhiều dữ liệu nhất.

Đó là nền kinh tế biết thu thập đúng, sử dụng đúng, bảo vệ đúng và tạo ra giá trị đúng.

Bởi cuối cùng:

Dữ liệu có thể tạo ra sức mạnh.
Nhưng niềm tin mới tạo ra giá trị bền vững.
Và con người phải luôn là trung tâm của mọi nền kinh tế mà mình xây dựng.