25/08 PHẦN II – CON NGƯỜI LÀ TRUNG TÂM CHƯƠNG 6. PHÁT TRIỂN TƯ DUY CÔNG DÂN SỐ Con người mới trong kỷ nguyên kết nối và trí tuệ nhân tạo Mỗi thời đại đều tạo ra một hình mẫu công dân phù hợp với những điều kiện phát triển của thời đại đó. Trong xã hội nông nghiệp, con người cần hiểu đất đai, mùa vụ và khả năng thích nghi với tự nhiên. Trong xã hội công nghiệp, con người cần kỹ năng chuyên môn, kỷ luật lao động và khả năng vận hành máy móc. Trong xã hội thông tin, con người cần biết tiếp cận, xử lý và sử dụng thông tin hiệu quả. Và trong kỷ nguyên AI, con người cần một năng lực mới: Tư duy công dân số. Công dân số không chỉ là người biết sử dụng điện thoại thông minh, mạng xã hội hay các nền tảng trực tuyến. Công dân số là người có khả năng sống, học tập, làm việc và đóng góp trong một xã hội được vận hành bởi dữ liệu, công nghệ và sự kết nối. Đó là người hiểu rằng công nghệ không chỉ là công cụ bên ngoài, mà là một phần của môi trường sống mới. Một quốc gia muốn xây dựng hệ sinh thái thịnh vượng trước hết cần xây dựng những công dân có tư duy phù hợp với thời đại. 1. Từ người sử dụng công nghệ đến người làm chủ công nghệ Trong giai đoạn đầu của chuyển đổi số, nhiều người tiếp cận công nghệ với vai trò là người sử dụng. Họ dùng Internet để tìm kiếm thông tin. Họ dùng nền tảng số để giao tiếp. Họ dùng ứng dụng để mua sắm, thanh toán và giải trí. Đây là bước khởi đầu quan trọng. Nhưng trong tương lai, chỉ biết sử dụng công nghệ sẽ không đủ. Con người cần chuyển từ vị trí: Người tiêu dùng công nghệ sang: Người làm chủ công nghệ. Làm chủ công nghệ không có nghĩa là ai cũng phải trở thành kỹ sư hay chuyên gia AI. Điều đó có nghĩa là mỗi người hiểu: Công nghệ hoạt động như thế nào. Công nghệ tạo ra cơ hội gì. Công nghệ có những rủi ro nào. Làm thế nào để sử dụng công nghệ có trách nhiệm. Một người nông dân sử dụng dữ liệu để nâng cao năng suất. Một giáo viên sử dụng AI để nâng cao chất lượng giảng dạy. Một doanh nhân sử dụng nền tảng số để mở rộng thị trường. Một sinh viên sử dụng công nghệ để học tập và sáng tạo. Tất cả đều là những công dân số đang làm chủ công nghệ theo cách riêng của mình. 2. Những năng lực cốt lõi của công dân số

Một công dân số trong kỷ nguyên AI cần phát triển nhiều năng lực mới. 1. Năng lực tư duy số Tư duy số là khả năng nhìn nhận vấn đề thông qua góc nhìn của dữ liệu, kết nối và công nghệ. Người có tư duy số không chỉ hỏi: “Làm thế nào để làm nhanh hơn?” Mà còn hỏi: “Làm thế nào để làm thông minh hơn?” “Làm thế nào để công nghệ tạo ra giá trị lớn hơn?” 2. Năng lực học tập liên tục Trong thời đại AI, kiến thức thay đổi nhanh. Một kỹ năng có thể mất giá trị nếu con người không liên tục cập nhật. Vì vậy, khả năng học tập suốt đời trở thành một năng lực sống còn. Người thành công trong tương lai không nhất thiết là người biết nhiều nhất. Đó là người có khả năng học nhanh nhất. 3. Năng lực sử dụng dữ liệu Dữ liệu đang trở thành một trong những tài sản quan trọng nhất của nền kinh tế mới. Công dân số cần hiểu: Dữ liệu đến từ đâu. Dữ liệu có giá trị như thế nào. Cách bảo vệ dữ liệu cá nhân. Cách sử dụng dữ liệu để đưa ra quyết định tốt hơn. 4. Năng lực hợp tác trong môi trường số Công việc tương lai ngày càng dựa trên mạng lưới. Con người cần biết: Kết nối với người khác. Làm việc qua nền tảng số. Chia sẻ tri thức. Xây dựng cộng đồng. 5. Năng lực đạo đức số Công nghệ càng mạnh, trách nhiệm của con người càng lớn. Công dân số cần hiểu: Tôn trọng quyền riêng tư. Kiểm chứng thông tin. Không lan truyền thông tin sai lệch. Sử dụng AI một cách có trách nhiệm. 3. Văn hóa số: Nền tảng của xã hội kết nối Công nghệ có thể tạo ra nền tảng. Nhưng văn hóa quyết định cách con người sử dụng nền tảng đó. Một xã hội số phát triển không chỉ cần nhiều thiết bị hơn. Nó cần một văn hóa số lành mạnh. Văn hóa đó bao gồm: Sự tôn trọng trong môi trường trực tuyến Không gian mạng vẫn là một phần của xã hội thật. Cách chúng ta giao tiếp trên Internet phản ánh văn hóa của chúng ta. Tinh thần chia sẻ : Trong nền kinh tế tri thức, chia sẻ kiến thức không làm giảm giá trị của cá nhân. Ngược lại, người biết chia sẻ thường trở thành trung tâm của mạng lưới tri thức. Tư duy hợp tác : Công nghệ giúp kết nối hàng triệu người. Nhưng chỉ có tinh thần hợp tác mới biến kết nối thành giá trị. 4. Công dân số và cơ hội bình đẳng Một trong những giá trị lớn nhất của chuyển đổi số là khả năng mở rộng cơ hội.

Trước đây, cơ hội thường tập trung ở những nơi có điều kiện thuận lợi. Một người ở thành phố lớn có nhiều khả năng tiếp cận giáo dục, việc làm và mạng lưới chuyên gia hơn. Nhưng công nghệ đang thay đổi điều đó. Một người ở bất kỳ địa phương nào cũng có thể: Học từ các nguồn tri thức toàn cầu. Làm việc với tổ chức quốc tế. Khởi nghiệp trên nền tảng số. Kết nối với cộng đồng chuyên môn. Tuy nhiên, cơ hội chỉ thực sự bình đẳng khi mọi người có đủ năng lực để sử dụng công nghệ. Vì vậy, phát triển tư duy công dân số không chỉ là nhiệm vụ công nghệ. Đó là nhiệm vụ phát triển con người. 5. Vai trò của gia đình, nhà trường và xã hội Tư duy công dân số không thể hình thành chỉ qua một khóa học. Nó cần được xây dựng từ môi trường sống. Gia đình : Gia đình là nơi đầu tiên hình thành thói quen sử dụng công nghệ. Trẻ em cần được hướng dẫn để sử dụng công nghệ như một công cụ học tập và sáng tạo, không chỉ là giải trí. Nhà trường : Nhà trường cần chuyển từ việc dạy kiến thức cố định sang phát triển năng lực thích nghi. Học sinh cần được trang bị: Tư duy phản biện. Kỹ năng số. Khả năng sáng tạo. Khả năng hợp tác. Xã hội và doanh nghiệp Doanh nghiệp có vai trò tạo ra môi trường học tập và ứng dụng công nghệ trong thực tế. Cộng đồng có vai trò lan tỏa tri thức và hỗ trợ những người đang chuyển đổi. 6. Việt Nam và cơ hội xây dựng thế hệ công dân số mới Việt Nam có một lợi thế quan trọng: Tinh thần học hỏi và khả năng thích nghi nhanh của con người Việt Nam. Nếu được định hướng đúng, Việt Nam có thể xây dựng một thế hệ công dân số: Tự tin hội nhập toàn cầu. Thành thạo công nghệ. Có khả năng sáng tạo. Có trách nhiệm với cộng đồng. Đây sẽ là nền tảng để biến 100 triệu người Việt thành một mạng lưới năng lực lớn. Không phải mọi người đều cần trở thành chuyên gia công nghệ. Nhưng mọi người cần có khả năng sử dụng công nghệ để phát triển bản thân và đóng góp cho xã hội. 7. Tầm nhìn: Công dân số kiến tạo tương lai Một xã hội phát triển trong tương lai sẽ không được đo chỉ bằng số lượng thiết bị thông minh. Nó sẽ được đo bằng số lượng con người thông minh biết sử dụng công nghệ để tạo ra giá trị. Công dân số không chỉ hỏi: “Công nghệ có thể làm gì cho tôi?”

Mà còn hỏi: “Tôi có thể làm gì với công nghệ để đóng góp cho cộng đồng?” Đó là sự thay đổi từ tư duy sử dụng sang tư duy kiến tạo. Từ một người tham gia nền kinh tế số. Trở thành một người xây dựng nền kinh tế số. Kết luận chương Phát triển tư duy công dân số là bước đầu tiên để xây dựng một xã hội thịnh vượng trong kỷ nguyên AI. Bởi vì công nghệ dù mạnh mẽ đến đâu cũng cần con người định hướng. Một quốc gia không thể chuyển đổi số thành công nếu chỉ có nền tảng số. Quốc gia đó cần những con người có tư duy số. Những con người biết học hỏi. Biết kết nối. Biết sáng tạo. Biết sử dụng công nghệ một cách có trách nhiệm. Và khi 100 triệu người Việt cùng phát triển tư duy công dân số, Việt Nam không chỉ trở thành một quốc gia sử dụng công nghệ. Việt Nam có thể trở thành một quốc gia kiến tạo tương lai bằng công nghệ. Công dân số hôm nay là nền tảng của quốc gia thông minh ngày mai.