04/09 CHƯƠNG 37. DẠY TRẺ VỀ TIỀN Trẻ em không sinh ra đã biết tiền có giá trị như thế nào. Một đứa trẻ nhìn thấy một món đồ chơi và muốn có nó. Nếu cha mẹ đưa tiền, món đồ xuất hiện. Nếu cha mẹ không đưa tiền, món đồ không xuất hiện. Trong suy nghĩ đơn giản của trẻ, tiền đôi khi chỉ là một thứ gì đó người lớn có thể lấy ra để đổi lấy những điều mình muốn. Nhưng khi lớn lên, trẻ sẽ bước vào một thế giới hoàn toàn khác. Ở đó, tiền gắn với lao động, lựa chọn, trách nhiệm, cơ hội, rủi ro và cả những giới hạn. Người không biết quản lý tiền có thể kiếm được rất nhiều nhưng vẫn thiếu thốn. Người biết sử dụng tiền có thể biến một khoản thu nhập vừa phải thành sự ổn định lâu dài. Vì vậy, giáo dục tài chính cho trẻ không nên bắt đầu bằng những thuật ngữ phức tạp như cổ phiếu, trái phiếu hay lãi kép. Nó bắt đầu từ những câu hỏi rất đời thường: Tiền đến từ đâu? Vì sao chúng ta phải làm việc? Tại sao không thể mua tất cả những gì mình muốn? Tiết kiệm để làm gì? Vì sao phải chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình? Và tại sao có tiền không có nghĩa là phải tiêu hết tiền? Dạy trẻ về tiền thực chất là dạy trẻ cách nhìn nhận giá trị, lao động và trách nhiệm. 1. Dạy trẻ hiểu tiền không tự nhiên xuất hiện Bài học đầu tiên và quan trọng nhất là giúp trẻ hiểu rằng tiền thường là kết quả của việc con người tạo ra giá trị. Cha mẹ đi làm. Người thợ xây dựng một ngôi nhà. Bác sĩ chăm sóc bệnh nhân. Người nông dân trồng lương thực. Kỹ sư giải quyết vấn đề. Giáo viên truyền đạt kiến thức. Nhân viên phục vụ giúp khách hàng có trải nghiệm tốt hơn. Mỗi người đều dành thời gian, năng lực và công sức để tạo ra giá trị, rồi nhận lại thu nhập. Trẻ cần dần hiểu rằng: Muốn có tiền, trước hết phải học cách tạo ra giá trị. Đây là tư duy quan trọng hơn việc chỉ dạy trẻ “phải tiết kiệm”. Nếu trẻ chỉ biết tiết kiệm nhưng không biết tạo ra giá trị, tư duy tài chính vẫn chưa hoàn chỉnh. Ngược lại, nếu trẻ hiểu rằng năng lực, kiến thức, kỹ năng và thái độ có thể tạo ra giá trị, trẻ sẽ có nền tảng tốt hơn để bước vào cuộc sống trưởng thành. 2. Dạy trẻ phân biệt “muốn” và “cần” Một trong những bài học tài chính đơn giản nhưng có ảnh hưởng rất lớn là phân biệt giữa thứ mình cần và thứ mình muốn.

Trẻ cần thức ăn. Tiền nên được sử dụng để dạy trẻ về lao động, chứ không phải khiến trẻ biến mọi trách nhiệm thành giao dịch. 8. Đừng dùng tiền để mua sự vâng lời Một sai lầm phổ biến là cha mẹ trả tiền cho mọi hành vi mà mình muốn trẻ thực hiện. “Con được điểm tốt, mẹ cho tiền.” “Con ngoan, bố mua đồ.” “Con làm việc này, bố thưởng.” Thỉnh thoảng phần thưởng có thể tạo động lực. Nhưng nếu sử dụng quá thường xuyên, trẻ có thể học rằng mọi hành động đều phải có phần thưởng vật chất. Trong khi cuộc sống thực tế không vận hành như vậy. Có những việc cần làm vì đó là trách nhiệm. Có những việc nên làm vì đó là điều đúng. Có những việc mang lại niềm vui vì chúng giúp đỡ người khác. Trẻ cần học rằng giá trị của một hành động không phải lúc nào cũng được đo bằng số tiền nhận được sau đó. Cần quần áo phù hợp. Cần chỗ ở. Cần được học tập. Nhưng trẻ không cần một món đồ chơi mới mỗi khi nhìn thấy quảng cáo. Không cần chiếc điện thoại mới chỉ vì bạn bè có. Không cần mua mọi món đồ khiến mình thích ngay lập tức. Cha mẹ có thể hỏi: “Con muốn món này vì con thực sự cần nó, hay vì con vừa nhìn thấy nó?” Câu hỏi ấy giúp trẻ bắt đầu suy nghĩ trước khi tiêu tiền. Quan trọng hơn, cha mẹ không nên biến việc từ chối mua đồ thành một bài giảng dài về nghèo khó. Chỉ cần bình tĩnh giải thích: “Gia đình mình có tiền, nhưng tiền cần được sử dụng cho nhiều việc. Chúng ta sẽ ưu tiên những điều quan trọng trước.” Trẻ cần hiểu rằng không mua một món đồ không có nghĩa là gia đình không có tiền. Đó có thể đơn giản là một lựa chọn. 3. Dạy trẻ rằng trì hoãn là một dạng sức mạnh Thế giới hiện đại khiến trẻ rất dễ có được thứ mình muốn ngay lập tức. Muốn xem phim, có thể mở ngay. Muốn mua hàng, có thể đặt ngay. Muốn chơi trò chơi, có thể tải ngay. Muốn một món đồ, chỉ cần vài thao tác. Chính vì vậy, khả năng chờ đợi ngày càng trở nên quý giá. Một đứa trẻ biết trì hoãn mong muốn sẽ có lợi thế rất lớn khi trưởng thành. Cha mẹ có thể tạo ra những mục tiêu nhỏ. Nếu trẻ muốn một món đồ giá 500.000 đồng, thay vì mua ngay, hãy cùng trẻ lập kế hoạch tiết kiệm. Mỗi tuần trẻ dành ra một khoản. Khi số tiền tăng lên, trẻ nhìn thấy tiến bộ. Đến ngày đủ tiền, món đồ không chỉ có giá trị vì nó được mua.

Nó có giá trị vì trẻ đã tự mình chờ đợi và đạt được mục tiêu. Đó là một bài học sâu sắc. Trẻ bắt đầu hiểu rằng: Niềm vui lớn hơn thường cần sự kiên nhẫn lớn hơn. 4. Cho trẻ cơ hội quản lý một khoản tiền nhỏ Trẻ không thể học bơi chỉ bằng cách đọc sách về bơi. Tương tự, trẻ khó học quản lý tiền nếu chưa bao giờ được quản lý tiền. Cha mẹ có thể cho trẻ một khoản tiền phù hợp với độ tuổi và để trẻ tự quyết định một phần cách sử dụng. Trẻ có thể mắc sai lầm. Có thể tiêu hết quá nhanh. Có thể mua một món đồ không đáng. Có thể hối tiếc. Nhưng những sai lầm nhỏ trong thời thơ ấu có thể trở thành những bài học lớn mà không phải trả giá quá đắt. Nếu cha mẹ luôn can thiệp, trẻ sẽ không có cơ hội hình thành năng lực tự quyết định. Hãy để trẻ trải nghiệm: Tiền có giới hạn. Lựa chọn có hậu quả. Đó chính là nền tảng của trách nhiệm tài chính. 5. Dạy trẻ chia tiền theo mục đích Một cách đơn giản để trẻ hình dung về quản lý tiền là chia tiền thành những nhóm khác nhau. Ví dụ: Một phần để chi tiêu. Một phần để tiết kiệm. Một phần để chia sẻ. Một phần để đầu tư vào bản thân. Trẻ có thể sử dụng phần chi tiêu cho những mong muốn nhỏ. Phần tiết kiệm được dành cho mục tiêu lớn hơn. Phần chia sẻ có thể dùng để mua một món quà cho người khác hoặc đóng góp vào một hoạt động có ý nghĩa. Phần đầu tư cho bản thân có thể dùng cho sách, dụng cụ học tập hoặc một hoạt động giúp trẻ phát triển kỹ năng. Điều quan trọng không nằm ở tỷ lệ chính xác. Điều quan trọng là trẻ hình thành thói quen: Mỗi khi có tiền, không phải toàn bộ số tiền đều dành cho tiêu dùng. 6. Dạy trẻ tiết kiệm nhưng đừng biến tiết kiệm thành mục tiêu duy nhất Tiết kiệm là cần thiết. Nhưng nếu cha mẹ chỉ nói với trẻ: “Con phải tiết kiệm!” trẻ có thể hình thành một tư duy cực đoan khác: kiếm tiền nhưng không dám sử dụng tiền. Tài chính lành mạnh không phải là giữ tiền bằng mọi giá. Tiền có ba vai trò lớn: Bảo vệ cuộc sống. Tạo ra tương lai. Phục vụ những điều có giá trị. Một người chỉ biết tiêu tiền sẽ dễ gặp khó khăn. Một người chỉ biết giữ tiền cũng có thể bỏ lỡ những trải nghiệm, cơ hội học tập và những điều đáng giá. Trẻ cần hiểu rằng tiết kiệm không phải để trở thành người không bao giờ tiêu tiền.

Tiết kiệm là để có quyền lựa chọn tốt hơn trong tương lai. 7. Dạy trẻ về lao động và trách nhiệm Một khoản tiền được trao cho trẻ có thể mang lại bài học. Nhưng một khoản tiền trẻ kiếm được bằng công sức của mình thường mang lại bài học sâu hơn. Khi trẻ làm một công việc phù hợp với độ tuổi, hoàn thành nhiệm vụ và nhận được phần thưởng tương xứng, trẻ bắt đầu cảm nhận được mối liên hệ giữa: Nỗ lực → Giá trị → Kết quả. Tuy nhiên, cha mẹ cần phân biệt giữa trách nhiệm gia đình và công việc được trả tiền. Không phải việc nhà nào cũng nên được trả tiền. Dọn dẹp không gian cá nhân, giữ gìn đồ đạc hay giúp đỡ gia đình có thể là trách nhiệm tự nhiên của một thành viên. Nếu mọi hành động tốt đều được trả tiền, trẻ có thể hình thành suy nghĩ: “Tôi chỉ làm khi tôi được trả công.” Điều đó không tốt. 9. Dạy trẻ rằng tiền không phải thước đo giá trị con người Đây có lẽ là bài học khó nhất. Xã hội thường khiến trẻ tin rằng người có nhiều tiền hơn là người thành công hơn. Nhưng đó là một cách nhìn quá đơn giản. Tiền có thể phản ánh một phần thành quả của một người, nhưng không phản ánh toàn bộ con người. Một người có thể rất giàu nhưng thiếu trung thực. Một người có thu nhập khiêm tốn nhưng sống có trách nhiệm. Một người có thể không sở hữu nhiều tài sản nhưng lại tạo ra giá trị to lớn cho gia đình và xã hội. Vì vậy, cha mẹ cần giúp trẻ hiểu: Tiền là một công cụ để sống, không phải thước đo để định giá con người. Đừng hỏi trẻ: “Sau này con phải kiếm được bao nhiêu tiền?” Hãy hỏi: “Sau này con muốn trở thành người như thế nào?” Khi trẻ có năng lực tạo ra giá trị, biết quản lý tiền và có đạo đức, thu nhập sẽ trở thành một phần của thành công chứ không phải toàn bộ định nghĩa về thành công. 10. Dạy trẻ biết nói “không” với áp lực từ bạn bè Khi lớn hơn, trẻ sẽ bắt đầu so sánh. Bạn có điện thoại mới. Bạn mặc quần áo hàng hiệu. Bạn đi du lịch. Bạn có đồ chơi đắt tiền. Từ đó xuất hiện áp lực phải có giống người khác. Đây là thời điểm cha mẹ cần dạy trẻ một kỹ năng tài chính rất quan trọng: Không phải thứ người khác có, mình cũng phải có. Một người trưởng thành về tài chính phải có khả năng nói: “Điều đó không phù hợp với mình.” Đây không phải là sự thiếu thốn. Đó là khả năng tự chủ.

Nếu trẻ học được điều này từ sớm, khi trưởng thành trẻ sẽ ít bị quảng cáo, mạng xã hội và áp lực xã hội điều khiển quyết định tiêu dùng. 11. Hãy để trẻ nhìn thấy cách cha mẹ sử dụng tiền Trẻ học từ hành động nhanh hơn lời nói. Nếu cha mẹ nói phải tiết kiệm nhưng thường xuyên mua sắm không kiểm soát, trẻ sẽ học hành vi chứ không học lời khuyên. Nếu cha mẹ nói tiền quan trọng nhưng luôn tranh cãi vì tiền, trẻ sẽ hình thành cảm xúc tiêu cực với tiền. Nếu cha mẹ biết lập kế hoạch, cân nhắc trước khi mua, tiết kiệm cho tương lai và chia sẻ với người khác, trẻ sẽ nhìn thấy một mô hình thực tế. Không cần giấu trẻ khỏi mọi cuộc trò chuyện tài chính. Tùy độ tuổi, cha mẹ có thể cho trẻ hiểu rằng gia đình có thu nhập, có chi phí và có những ưu tiên khác nhau. Không cần nói cho trẻ mọi con số. Nhưng hãy cho trẻ thấy một nguyên tắc: Tiền luôn cần được sử dụng có mục đích. 12. Dạy trẻ về sự hào phóng Giáo dục tài chính sẽ không trọn vẹn nếu chỉ xoay quanh việc kiếm tiền và giữ tiền. Trẻ cũng cần học cách cho đi. Một đứa trẻ biết chia sẻ sẽ hiểu rằng tiền không chỉ mang lại lợi ích cá nhân. Có thể dành một phần nhỏ để mua quà cho người khác. Có thể giúp đỡ một người gặp khó khăn. Có thể đóng góp vào một hoạt động cộng đồng. Điều quan trọng không phải số tiền lớn hay nhỏ. Điều quan trọng là trẻ hiểu: Có khả năng giúp đỡ người khác cũng là một dạng giàu có. Khi lớn lên, tư duy này giúp trẻ không rơi vào cái bẫy “có bao nhiêu vẫn chưa đủ”. Bởi một cuộc sống tài chính tốt không chỉ hỏi: “Tôi có thể có thêm bao nhiêu?” Mà còn hỏi: “Tôi có thể tạo ra điều tốt đẹp gì từ những gì mình có?” 13. Hãy dạy trẻ về sai lầm thay vì cố bảo vệ trẻ khỏi mọi sai lầm Một đứa trẻ tiêu hết tiền và sau đó không còn tiền mua thứ mình thực sự muốn có thể đang học một bài học rất quý. Cha mẹ không nhất thiết phải lập tức đưa thêm tiền. Nếu mỗi sai lầm đều được người lớn sửa chữa, trẻ sẽ không học được hậu quả của lựa chọn. Tất nhiên, trẻ cần được hướng dẫn. Nhưng hướng dẫn không có nghĩa là làm thay. Hãy để trẻ trải nghiệm những hậu quả phù hợp với độ tuổi. Một khoản tiền nhỏ bị tiêu sai có thể giúp trẻ hiểu bài học mà sau này, nếu không may, một khoản tiền lớn có thể phải trả bằng giá rất đắt.

Sai lầm nhỏ hôm nay có thể là học phí rẻ cho sự trưởng thành ngày mai. 14. Mục tiêu cuối cùng không phải là nuôi một đứa trẻ thật giàu Cha mẹ nào cũng muốn con mình có một cuộc sống tốt. Nhưng “tốt” không nên được định nghĩa đơn giản bằng việc con có thật nhiều tiền. Mục tiêu sâu xa hơn là giúp trẻ trở thành một người: Biết lao động. Biết tạo ra giá trị. Biết tiết kiệm. Biết chi tiêu. Biết trì hoãn. Biết chịu trách nhiệm. Biết đối mặt với hậu quả. Biết chia sẻ. Và biết rằng tiền phục vụ cuộc sống chứ không phải cuộc sống phục vụ tiền. Một đứa trẻ có tư duy tài chính tốt khi trưởng thành sẽ không nhất thiết trở thành người giàu nhất. Nhưng em có khả năng trở thành người tự chủ hơn, ít bị tiền bạc điều khiển hơn và có nhiều lựa chọn hơn trong cuộc sống. Kết luận: Món quà tài chính lớn nhất cha mẹ có thể trao cho con Cha mẹ có thể để lại cho con một căn nhà. Có thể để lại một khoản tiền. Có thể để lại một doanh nghiệp. Nhưng tất cả những tài sản ấy đều có thể mất đi nếu người thừa kế không biết cách quản lý. Tài sản lớn nhất cha mẹ có thể truyền lại không chỉ là tiền. Đó là tư duy về tiền. Nếu một đứa trẻ hiểu rằng tiền đến từ giá trị, hiểu rằng mọi lựa chọn đều có cái giá của nó, biết tiết kiệm cho tương lai, biết sử dụng tiền có mục đích và biết chia sẻ với người khác, thì ngay cả khi một ngày nào đó mất đi một phần tài sản, trẻ vẫn có khả năng xây dựng lại. Bởi tiền có thể được trao lại. Nhưng năng lực tạo ra và quản lý tiền phải được hình thành từ bên trong. Vì vậy, đừng chỉ hỏi: “Sau này con sẽ được thừa kế bao nhiêu?” Hãy hỏi: “Sau này con có đủ năng lực để tự xây dựng cuộc sống mà con mong muốn hay không?” Đó mới là nền giáo dục tài chính có giá trị lâu dài. Và có lẽ món quà tốt nhất cha mẹ có thể dành cho con không phải là một tài khoản ngân hàng thật lớn. Mà là khả năng bước vào cuộc đời với một niềm tin vững vàng: “Tôi biết tiền có giá trị, nhưng tôi cũng biết giá trị của mình không nằm ở tiền. Tôi biết cách tạo ra tiền, sử dụng tiền và chịu trách nhiệm với tiền. Và tôi sẽ không để tiền quyết định mình trở thành người như thế nào.”