04/09 CHƯƠNG 38. TIỀN BẠC VÀ SỨC KHỎE Có một câu hỏi mà rất nhiều người chỉ bắt đầu đặt ra khi đã quá muộn: “Nếu có rất nhiều tiền nhưng không còn sức khỏe để tận hưởng, số tiền ấy còn có ý nghĩa gì?” Chúng ta thường được dạy cách kiếm tiền, cách tiết kiệm, cách đầu tư và cách làm cho tài sản tăng lên. Nhưng có một loại tài sản quan trọng hơn tất cả những con số trên bảng tài khoản: sức khỏe. Một người có thể mất tiền rồi kiếm lại. Có thể mất một công việc rồi tìm một công việc khác. Có thể đầu tư thất bại rồi bắt đầu lại. Nhưng thời gian đã mất không thể mua lại. Một cơ thể đã suy kiệt không phải lúc nào cũng có thể phục hồi hoàn toàn. Và những năm tháng đáng lẽ dành cho gia đình, con cái, bạn bè và chính mình không thể quay trở lại. Vì vậy, tư duy tài chính trưởng thành không chỉ đặt câu hỏi: “Làm thế nào để kiếm được nhiều tiền hơn?” Mà còn phải hỏi: “Tôi đang phải trả giá bao nhiêu để có được số tiền này?” 1. Sức khỏe là tài sản đầu tiên Khi nói về tài sản, người ta thường nghĩ đến nhà đất, tiền mặt, cổ phiếu, doanh nghiệp hay các khoản đầu tư. Nhưng trước tất cả những tài sản ấy là một tài sản nền tảng: khả năng làm việc và sống khỏe mạnh. Nếu sức khỏe suy giảm nghiêm trọng, khả năng tạo ra thu nhập cũng có thể suy giảm theo. Một người có chuyên môn rất tốt nhưng không còn đủ sức làm việc. Một doanh nhân sở hữu doanh nghiệp lớn nhưng không có năng lượng để điều hành. Một người có tài sản hàng tỷ đồng nhưng mỗi ngày phải sống trong đau đớn và mệt mỏi. Những tình huống ấy nhắc chúng ta rằng tài chính và sức khỏe không phải hai lĩnh vực tách biệt. Chúng liên quan chặt chẽ với nhau. Sức khỏe tốt giúp con người có khả năng học tập, làm việc, sáng tạo, chăm sóc gia đình và tận hưởng cuộc sống. Vì thế, đầu tư cho sức khỏe không phải là một khoản chi phí xa xỉ. Đó là một khoản đầu tư vào khả năng sống và tạo ra giá trị trong tương lai. 2. Đừng dùng sức khỏe để mua thu nhập ngắn hạn Có những giai đoạn trong cuộc đời con người phải làm việc nhiều hơn bình thường. Có thể là khi mới khởi nghiệp. Có thể là khi cần trả nợ. Có thể là khi đang xây dựng sự nghiệp. Có thể là khi gia đình gặp một biến cố tài chính. Những giai đoạn như vậy không phải lúc nào cũng có thể tránh. Vấn đề nằm ở chỗ:

Điều tạm thời có trở thành lối sống lâu dài hay không? Một vài tháng làm việc 12 giờ mỗi ngày có thể là một giai đoạn đặc biệt. Nhưng nếu năm này qua năm khác đều ngủ quá ít, ăn uống thất thường, không vận động, không nghỉ ngơi và luôn trong trạng thái căng thẳng, cái giá phải trả có thể lớn hơn rất nhiều so với số tiền kiếm được. Thu nhập tăng thêm có thể được nhìn thấy ngay trên tài khoản. Nhưng tổn hại sức khỏe thường tích lũy âm thầm. Đến khi nhận ra, chi phí để sửa chữa có thể lớn hơn rất nhiều. Đừng biến cơ thể thành khoản vay để tài trợ cho lối sống hiện tại. 3. Thu nhập cao không đồng nghĩa với cuộc sống tốt Một công việc trả lương cao có thể rất hấp dẫn. Nhưng thu nhập chỉ là một phần của phương trình. Hãy thử đặt cạnh nhau hai công việc. Công việc A mang lại thu nhập cao hơn rất nhiều nhưng yêu cầu làm việc liên tục, ít thời gian cho gia đình, lịch trình căng thẳng và gần như không có thời gian nghỉ ngơi. Công việc B có thu nhập thấp hơn nhưng cho phép con người ngủ đủ, chăm sóc sức khỏe, dành thời gian cho gia đình và có năng lượng để sống. Không có câu trả lời giống nhau cho tất cả mọi người. Nhưng rõ ràng không thể chỉ dùng mức lương để đánh giá chất lượng của một công việc. Cần tính cả: Thời gian. Sức khỏe. Mức độ căng thẳng. Khả năng học hỏi. Sự ổn định. Thời gian dành cho gia đình. Cơ hội phát triển. Chất lượng cuộc sống. Một công việc có mức lương cao nhưng lấy đi gần như toàn bộ cuộc sống có thể không thực sự “đắt giá”. Bởi đôi khi, thứ đắt nhất không phải là số tiền chúng ta bỏ ra, mà là số năm cuộc đời chúng ta phải đánh đổi. 4. Thời gian cũng là một loại tài sản Tiền có thể kiếm thêm. Thời gian thì không. Mỗi người có 24 giờ mỗi ngày, và không ai có thể mua thêm một giờ đã trôi qua. Đây là lý do tại sao quyết định tài chính luôn nên được nhìn dưới góc độ thời gian. Nếu một người kiếm thêm một khoản tiền nhưng phải đánh đổi hàng trăm giờ bên gia đình, họ cần tự hỏi khoản tiền đó thực sự đáng giá đến đâu. Nếu một người có thể tự động hóa một công việc bằng cách sử dụng công nghệ hoặc thuê người hỗ trợ với chi phí hợp lý, khoản tiền bỏ ra không chỉ mua một dịch vụ. Nó có thể mua lại thời gian.

Và thời gian được mua lại có thể được sử dụng cho sức khỏe, gia đình, học tập, nghỉ ngơi hoặc những công việc có giá trị cao hơn. Người hiểu tài chính sâu sắc không chỉ hỏi: “Khoản này có đắt không?” Họ còn hỏi: “Khoản này giúp tôi tiết kiệm bao nhiêu thời gian?” 5. Chi tiền cho sức khỏe không phải là tiêu dùng, mà là phòng thủ Một số người rất ngại chi tiền cho việc chăm sóc sức khỏe. Họ có thể dễ dàng mua một món đồ không cần thiết nhưng lại trì hoãn việc kiểm tra sức khỏe, nghỉ ngơi hoặc thay đổi một lối sống không lành mạnh. Đây là một nghịch lý. Chúng ta sẵn sàng chi tiền để sửa hậu quả nhưng lại không muốn chi tiền để giảm nguy cơ. Tất nhiên, không phải mọi khoản chi cho sức khỏe đều cần thiết hoặc hiệu quả như nhau. Nhưng những điều cơ bản như dinh dưỡng hợp lý, vận động, giấc ngủ, khám sức khỏe phù hợp, môi trường sống lành mạnh và chăm sóc tinh thần đều có giá trị lâu dài. Một khoản tiền nhỏ được sử dụng đúng lúc có thể giúp tránh những chi phí lớn hơn trong tương lai. Phòng ngừa thường rẻ hơn sửa chữa. Đây là nguyên tắc đúng không chỉ trong tài chính mà cả trong sức khỏe. 6. Đừng chờ đến khi có tiền mới chăm sóc bản thân Một suy nghĩ rất phổ biến là: “Sau này kiếm đủ tiền rồi tôi sẽ nghỉ ngơi.” “Sau này thành công rồi tôi sẽ tập thể dục.” “Sau này có nhiều tiền rồi tôi sẽ dành thời gian cho gia đình.” Nhưng “sau này” đôi khi không đến theo cách chúng ta tưởng. Nếu hôm nay chúng ta hình thành một lối sống phá hủy sức khỏe, tiền bạc trong tương lai không đảm bảo có thể sửa chữa tất cả. Không cần phải giàu mới bắt đầu chăm sóc bản thân. Đi bộ có thể không tốn tiền. Ngủ đủ không phải là một món hàng xa xỉ. Dành thời gian cho gia đình không nhất thiết phải có một kỳ nghỉ đắt tiền. Ăn uống có ý thức không đồng nghĩa với việc phải mua những sản phẩm đắt nhất. Chăm sóc sức khỏe bắt đầu từ những lựa chọn nhỏ được lặp lại mỗi ngày. Sức khỏe không được xây dựng bằng một quyết định lớn, mà bằng hàng nghìn quyết định nhỏ. 7. Đừng để công việc trở thành toàn bộ danh tính của mình Một số người giới thiệu bản thân bằng nghề nghiệp: “Tôi là doanh nhân.” “Tôi là giám đốc.” “Tôi là bác sĩ.” “Tôi là kỹ sư.” Nghề nghiệp quan trọng. Nhưng con người không chỉ là nghề nghiệp.

Bạn còn là cha, mẹ, con, anh, chị, bạn bè và một cá nhân có những ước mơ riêng. Nếu toàn bộ giá trị bản thân phụ thuộc vào thành tích công việc, mỗi lần thất bại trong sự nghiệp có thể trở thành một cú đánh rất lớn vào tâm lý. Một cuộc sống cân bằng hơn cho phép con người có nhiều nguồn ý nghĩa: Công việc tạo ra giá trị. Gia đình tạo ra sự gắn kết. Sức khỏe tạo ra năng lượng. Bạn bè tạo ra sự đồng hành. Sở thích tạo ra niềm vui. Học tập tạo ra sự phát triển. Khi một lĩnh vực gặp khó khăn, những lĩnh vực khác vẫn có thể nâng đỡ chúng ta. Đó cũng là một dạng đa dạng hóa tài sản. 8. Căng thẳng cũng có “chi phí tài chính” Căng thẳng kéo dài có thể ảnh hưởng đến khả năng tập trung, quyết định và làm việc. Khi kiệt sức, con người dễ đưa ra những quyết định ngắn hạn. Có thể tiêu tiền để tìm cảm giác thoải mái. Có thể mua sắm bốc đồng. Có thể ăn uống thiếu kiểm soát. Có thể nghỉ việc trong một thời điểm không phù hợp. Có thể đầu tư vội vàng chỉ vì muốn nhanh chóng thay đổi tình trạng hiện tại. Như vậy, sức khỏe tinh thần và hành vi tài chính cũng có mối liên hệ. Một người bình tĩnh thường có khả năng nhìn xa hơn. Một người quá căng thẳng thường dễ tìm kiếm giải pháp tức thời. Vì thế, nghỉ ngơi không phải lúc nào cũng là lãng phí thời gian. Đôi khi nghỉ ngơi chính là cách bảo vệ chất lượng của những quyết định tài chính tiếp theo. 9. Hãy xây dựng “biên an toàn” cho cuộc sống Trong tài chính, chúng ta thường nói về biên an toàn. Không vay đến giới hạn. Không đầu tư toàn bộ tài sản vào một nơi. Không tiêu hết thu nhập. Trong cuộc sống cũng cần một biên an toàn tương tự. Không nên thiết kế lịch trình kín đến mức chỉ cần một sự cố nhỏ là mọi thứ sụp đổ. Không nên làm việc với cường độ tối đa trong thời gian quá dài. Không nên để cơ thể luôn ở trạng thái không còn năng lượng dự phòng. Một cuộc sống tốt cần khoảng trống. Khoảng trống để nghỉ. Khoảng trống để suy nghĩ. Khoảng trống để chăm sóc người thân. Khoảng trống để xử lý những bất ngờ. Cuộc sống không có biên an toàn rất dễ biến một vấn đề nhỏ thành một cuộc khủng hoảng lớn. 10. Hãy tính “giá thực” của một khoản thu nhập Một cách tư duy rất hữu ích là không nhìn vào thu nhập danh nghĩa mà nhìn vào giá trị ròng của khoản thu nhập đó.

Giả sử một người kiếm thêm 20 triệu đồng mỗi tháng nhưng phải làm thêm rất nhiều giờ, thường xuyên ăn uống bên ngoài, di chuyển nhiều hơn, mất ngủ và gần như không còn thời gian cho gia đình. 20 triệu đồng ấy không hoàn toàn là 20 triệu. Nó có “chi phí ẩn”. Chi phí đi lại. Chi phí ăn uống. Chi phí phục hồi sức khỏe. Chi phí cơ hội. Chi phí cho các mối quan hệ. Và đôi khi là chi phí tinh thần. Điều này không có nghĩa rằng chúng ta không nên làm việc nhiều để kiếm thêm tiền. Mà là: Hãy hiểu đầy đủ cái giá của khoản tiền mình đang kiếm. Khi nhìn được toàn bộ chi phí, chúng ta mới có thể đưa ra lựa chọn sáng suốt. 11. Đừng hy sinh gia đình để rồi dùng tiền mua lại những thứ đã mất Có những người dành 20 năm đầu đời để kiếm tiền. Sau đó dành những năm tiếp theo để dùng tiền sửa chữa những điều đã bị bỏ quên. Họ mua quà cho con vì trước đây không có thời gian dành cho con. Đưa cha mẹ đi du lịch khi cha mẹ đã quá yếu. Chi rất nhiều tiền để phục hồi sức khỏe sau nhiều năm làm việc quá sức. Những điều đó không phải lúc nào cũng có thể giải quyết bằng tiền. Một đứa trẻ không chỉ cần học phí. Nó cần sự hiện diện của cha mẹ. Một người bạn đời không chỉ cần những món quà. Họ cần thời gian và sự quan tâm. Cha mẹ không chỉ cần tiền. Họ cần được hỏi han, đồng hành và yêu thương. Có những thứ tiền có thể mua, nhưng có những thứ chỉ có thể được xây dựng bằng thời gian. Và thời gian không thể hoàn lại. 12. Tự do tài chính cuối cùng là quyền được sống khỏe Nhiều người định nghĩa tự do tài chính là có đủ tiền để không cần làm việc. Đó là một cách hiểu. Nhưng sâu hơn, tự do tài chính là khả năng lựa chọn cách mình sử dụng thời gian mà không bị tiền bạc ép buộc quá mức. Có thể nghỉ khi cần. Có thể từ chối một công việc phá hủy sức khỏe. Có thể dành thời gian cho con. Có thể chăm sóc cha mẹ. Có thể nghỉ ngơi mà không hoảng sợ vì một tháng không có thu nhập. Có thể chọn công việc phù hợp hơn thay vì chỉ chọn công việc trả lương cao nhất. Như vậy, mục tiêu của tích lũy tài sản không phải chỉ để nhìn con số tăng lên. Tài sản tạo ra lựa chọn. Lựa chọn tạo ra tự do. Và tự do cho phép chúng ta sống một cuộc đời khỏe mạnh, có ý nghĩa hơn. 13. Hãy xem sức khỏe như một khoản đầu tư dài hạn Một khoản đầu tư tốt cần thời gian.

Sức khỏe cũng vậy. Không thể ngủ ít trong nhiều năm rồi hy vọng một vài ngày nghỉ sẽ bù lại. Không thể bỏ bê cơ thể trong nhiều thập kỷ rồi mong một khoản tiền lớn giải quyết tất cả. Không thể liên tục tiêu hao năng lượng mà không tái tạo. Cũng giống như tài sản tài chính, sức khỏe được xây dựng bằng sự tích lũy. Mỗi ngày vận động một chút. Mỗi ngày ăn uống có ý thức hơn. Mỗi ngày ngủ tốt hơn. Mỗi ngày giảm bớt những thói quen có hại. Mỗi ngày dành một khoảng thời gian cho người mình yêu thương. Những hành động nhỏ ấy có thể không tạo ra kết quả ngay lập tức. Nhưng chúng có thể tạo ra sự khác biệt rất lớn sau nhiều năm. Lãi kép không chỉ tồn tại trong tiền bạc. Nó cũng tồn tại trong sức khỏe và thói quen. 14. Mục tiêu không phải làm việc ít nhất, mà là sống đáng giá nhất Cân bằng tài chính và sức khỏe không có nghĩa là lúc nào cũng phải chọn nghỉ ngơi thay vì làm việc. Có những giai đoạn cần nỗ lực. Có những giấc mơ cần hy sinh. Có những mục tiêu đáng để chúng ta làm việc rất chăm chỉ. Điều quan trọng là sự hy sinh phải có chủ đích và có giới hạn. Nếu hôm nay làm việc nhiều hơn để xây dựng một tương lai tốt đẹp hơn, đó có thể là một lựa chọn hợp lý. Nhưng nếu chúng ta làm việc nhiều chỉ vì sợ mình chưa đủ giàu, dù đã có quá nhiều thứ, thì đó lại là một câu chuyện khác. Tài chính trưởng thành không phải là tối đa hóa công việc. Mà là tối ưu hóa cuộc sống. Có lúc làm nhiều. Có lúc nghỉ. Có lúc tích lũy. Có lúc tận hưởng. Có lúc theo đuổi cơ hội. Có lúc bảo vệ những gì mình đã có. Không phải mọi giờ làm việc đều đáng giá hơn một giờ sống. Kết luận: Đừng trở thành người giàu nhưng không còn thời gian để sống Một ngày nào đó, chúng ta có thể đạt được mục tiêu tài chính. Có một căn nhà. Có một danh mục đầu tư. Có một khoản tiết kiệm lớn. Có một doanh nghiệp. Có đủ tiền để không còn quá lo lắng về tương lai. Nhưng khi nhìn lại, câu hỏi quan trọng nhất có thể không phải: “Tôi đã kiếm được bao nhiêu?” Mà là: “Tôi đã còn lại bao nhiêu sức khỏe, bao nhiêu thời gian và bao nhiêu người thân yêu bên cạnh mình?” Tiền rất quan trọng. Không có tiền, cuộc sống có thể trở nên khó khăn. Nhưng tiền chỉ là phương tiện. Mục tiêu cuối cùng vẫn là cuộc sống.

Đừng làm việc đến kiệt sức chỉ để mua những thứ giúp bạn cảm thấy mình đã thành công. Đừng hy sinh sức khỏe hôm nay chỉ để có thêm tiền cho ngày mai. Đừng chờ đến khi giàu mới bắt đầu sống. Hãy xây dựng một hệ thống tài chính đủ vững để bảo vệ sức khỏe. Hãy kiếm tiền mà không quên cơ thể. Hãy tích lũy mà không quên gia đình. Hãy đầu tư mà không quên thời gian. Hãy theo đuổi thành công nhưng đừng để thành công trở thành cái giá của chính cuộc đời mình. Bởi cuối cùng, một tài khoản ngân hàng lớn không thể thay thế một cơ thể khỏe mạnh, một tâm trí bình an và những năm tháng được sống bên những người mình yêu thương. Tiền có thể giúp chúng ta sống tốt hơn. Nhưng chỉ khi chúng ta đủ khôn ngoan để không đánh đổi cuộc sống lấy tiền. Và đó mới là một trong những dấu hiệu quan trọng nhất của sự giàu có thật sự: Có đủ tiền để sống, có đủ sức khỏe để tận hưởng, có đủ thời gian để yêu thương và có đủ tự do để lựa chọn cuộc đời mình.