CHƯƠNG 9 KIẾN TRÚC VÀ THIÊN NHIÊN Ánh sáng – Thông gió – Cây xanh – Mặt nước – Khí hậu «“Kiến trúc không đứng bên ngoài thiên nhiên. Kiến trúc chỉ thật sự sống khi biết thở cùng trời đất và cùng con người.”» LỜI DẪN Trước khi con người biết dựng nên những thành phố, thiên nhiên đã có kiến trúc của riêng mình. Một thân cây biết vươn về phía ánh sáng. Một chiếc lá biết mở ra để nhận nắng và khép lại để giữ nước. Dòng sông biết tìm đường theo địa hình. Hang đá giữ được sự ổn định của nhiệt độ giữa ngày và đêm. Rừng tự tạo nên một hệ sinh thái trong đó ánh sáng, nước, gió, đất và muôn loài nương tựa vào nhau để tồn tại. Con người quan sát thiên nhiên và bắt đầu học cách làm nhà. Vì vậy, lịch sử kiến trúc, ở tầng sâu nhất, cũng là lịch sử con người học cách đối thoại với trời đất. Ngày nay, khoa học và công nghệ cho chúng ta khả năng tạo ra những công trình ngày càng lớn, cao và phức tạp. Nhưng càng tiến xa, người kiến trúc sư càng cần trở về với câu hỏi căn bản: Công trình này đang hòa hợp với thiên nhiên, hay đang buộc thiên nhiên phải phục vụ nó? Câu trả lời quyết định không chỉ vẻ đẹp của kiến trúc, mà cả chất lượng sống của những con người bên trong nó. --- MỞ ĐẦU – NGÔI NHÀ CŨNG CẦN ĐƯỢC THỞ Một ngôi nhà có thể rất đẹp trên bản vẽ nhưng chưa chắc đã dễ sống. Nếu buổi sáng phải bật đèn vì thiếu ánh sáng tự nhiên, nếu ban ngày phải đóng kín cửa và chạy điều hòa liên tục, nếu ngoài cửa có cây nhưng con người không bao giờ cảm nhận được bóng mát, nếu có hồ nước nhưng chỉ để trang trí, thì thiên nhiên mới xuất hiện như một hình ảnh, chưa trở thành một phần của kiến trúc. Kiến trúc tốt phải đi xa hơn hình thức. Nó cần hiểu đường đi của mặt trời, hướng chuyển động của gió, lượng mưa, độ ẩm, nhiệt độ, địa hình và hệ sinh thái của nơi công trình được sinh ra. Những yếu tố tưởng như thuộc về tự nhiên ấy thực chất là những dữ liệu đầu tiên của thiết kế. Khoa học giúp chúng ta đo lường chúng. Trải nghiệm giúp chúng ta cảm nhận chúng. Và chiều sâu tinh thần giúp chúng ta biết trân trọng chúng. Khi ba điều ấy gặp nhau, kiến trúc bắt đầu có sự sống. 1. ÁNH SÁNG – NHỊP THỜI GIAN TRONG KHÔNG GIAN Ánh sáng là một vật liệu đặc biệt của kiến trúc. Nó không có trọng lượng, nhưng có thể thay đổi cảm nhận về trọng lượng của cả một căn phòng. Nó không có hình dạng cố định, nhưng có thể làm hiện lên hình khối, bề mặt, màu sắc và chiều sâu. Khoa học cho phép người thiết kế nghiên cứu hướng nắng, cường độ chiếu sáng, bức xạ nhiệt và hiện tượng chói. Nhờ đó, cửa sổ, mái hiên, lam chắn nắng hay giếng trời không được bố trí chỉ vì hình thức mà phải xuất phát từ điều kiện thực tế. Nhưng ánh sáng còn có một tầng ý nghĩa khác. Ánh sáng buổi sáng đánh thức con người. Ánh chiều làm căn nhà chậm lại. Một vệt nắng dịch chuyển trên bức tường âm thầm cho chúng ta biết thời gian đang đi qua. Vì vậy, thiết kế ánh sáng tự nhiên không đơn giản là làm cho căn phòng thật sáng. Đó là nghệ thuật của đủ sáng, đúng lúc, đúng chỗ và phù hợp với đời sống. Một ô cửa đẹp không chỉ để nhìn ra ngoài. Nó còn để ánh sáng bước vào. 2. THÔNG GIÓ – HƠI THỞ CỦA CÔNG TRÌNH Nếu ánh sáng là nhịp thời gian, gió chính là hơi thở. Một không gian được thông gió hợp lý có thể tạo cảm giác dễ chịu và trong những điều kiện phù hợp còn giúp giảm sự phụ thuộc vào thiết bị làm mát. Để làm được điều đó, kiến trúc sư phải hiểu hướng gió chủ đạo, vị trí cửa đón và thoát gió, thông gió chéo, khoảng thông tầng, sân trong cũng như sự chênh lệch nhiệt độ và áp suất giữa các vùng không gian. Đó là khoa học. Nhưng khi một làn gió đi qua rèm cửa, mang theo mùi cây sau cơn mưa, trải nghiệm ấy lại thuộc về một miền rất khác. Đó là cảm giác sống. Một ngôi nhà biết thở khiến con người không cảm thấy mình bị đóng kín trong một chiếc hộp nhân tạo. Ta vẫn nhận ra hôm nay trời nóng hay dịu, đang mùa khô hay mùa mưa, bên ngoài có gió hay đang tĩnh lặng. Kiến trúc khi ấy trở thành lớp màng kết nối con người với thế giới, thay vì bức tường ngăn cách hai bên. 3. CÂY XANH – SỰ SỐNG ĐI CÙNG KIẾN TRÚC Cây xanh không phải đồ trang trí. Một cái cây cần đất, nước, ánh sáng, khoảng không để phát triển và nhiều năm để trưởng thành. Vì thế, khi đưa cây vào công trình, người thiết kế phải nghĩ về sự sống của cây sau năm năm, mười năm, thậm chí vài chục năm. Đặt đúng vị trí, cây có thể tạo bóng mát, giảm tác động của bức xạ lên một số bề mặt, hỗ trợ vi khí hậu và làm mềm ranh giới giữa công trình với cảnh quan. Nhưng giá trị lớn hơn của cây nằm ở thời gian. Con người xây một ngôi nhà trong một năm, nhưng có thể nhìn một cái cây lớn lên trong ba mươi năm. Đứa trẻ ngày nào đứng dưới cây rồi trưởng thành. Cha mẹ già đi. Mái nhà đổi màu. Những bức tường mang dấu vết thời gian. Chỉ cái cây vẫn đứng đó, lớn dần cùng ký ức của gia đình. Ở khoảnh khắc ấy, cây không còn là cảnh quan. Nó trở thành một phần của đời sống. 4. MẶT NƯỚC – KHOẢNG LẶNG CỦA KHÔNG GIAN Nước luôn có sức hút đặc biệt đối với con người. Trong thiết kế phù hợp với điều kiện khí hậu và vận hành, mặt nước có thể tham gia vào tổ chức vi khí hậu, phản chiếu ánh sáng và mở rộng cảm nhận về không gian. Nhưng nước còn đem đến một thứ mà kiến trúc hiện đại thường thiếu: sự tĩnh lặng. Một mặt hồ yên khiến con người muốn dừng lại. Một tiếng nước chảy đều có thể tạo nên lớp âm thanh nhẹ nhàng giữa môi trường đô thị nhiều tiếng động. Nước cũng dạy con người một triết lý giản dị. Khi gặp đá, nước không nhất thiết phá đá. Nó tìm một con đường khác. Khi ở trong bình, nó theo hình của bình. Khi ra sông, nó trở thành dòng chảy. Sức mạnh của nước không chỉ nằm ở sự mạnh mẽ mà còn nằm trong khả năng thích nghi. Kiến trúc cũng vậy. 5. KHÍ HẬU – NGƯỜI THẦY THẦM LẶNG Không có kiến trúc tốt nếu tách khỏi khí hậu. Một giải pháp phù hợp với vùng lạnh chưa chắc phù hợp với vùng nhiệt đới nóng ẩm. Một mặt đứng bằng kính có thể tạo hiệu quả thị giác mạnh nhưng phải được xem xét cùng hướng nắng, bức xạ, khả năng che nắng và tải nhiệt của công trình. Với kiến trúc nhiệt đới, những yếu tố như mái, hiên, bóng đổ, khoảng đệm, thông gió, cây xanh và khả năng thoát nước mưa mang ý nghĩa rất lớn. Kiến trúc bản địa qua nhiều thế hệ đã tích lũy những bài học như vậy. Khoa học hiện đại không phủ nhận kinh nghiệm ấy. Khoa học giúp chúng ta hiểu sâu hơn vì sao nó hiệu quả, đo lường được hiệu quả và phát triển nó phù hợp với đời sống mới. Bởi vậy, hiện đại không có nghĩa là quay lưng với truyền thống. Hiện đại là biết dùng tri thức hôm nay để hiểu lại những trí tuệ đã được thời gian kiểm chứng. 6. KHI KHOA HỌC GẶP TÂM LINH Có một ranh giới rất đẹp trong kiến trúc. Một phía là những gì có thể đo: nhiệt độ, độ ẩm, tốc độ gió, cường độ ánh sáng, mức tiêu thụ năng lượng. Phía còn lại là những gì con người cảm nhận: sự bình yên, thân thuộc, tĩnh tại, ký ức và cảm giác mình thuộc về nơi ấy. Hai phía không đối lập. Chúng bổ sung cho nhau. Tâm linh trong kiến trúc không nhất thiết phải là những điều huyền bí. Nó có thể đơn giản là thái độ kính trọng đối với đất mình đang xây, cái cây đang tồn tại, nguồn nước đang sử dụng và những con người sẽ sống trong công trình. Khi hiểu như vậy, người kiến trúc sư sẽ bớt hỏi: “Ta có thể xây được bao nhiêu?” Và bắt đầu hỏi: “Ta nên xây bao nhiêu là đủ?” Đó là một chuyển biến rất lớn. Bởi kiến trúc có trách nhiệm không chỉ tạo ra thêm vật chất. Nó phải biết tiết chế vật chất để gìn giữ những giá trị không thể sản xuất lại dễ dàng: đất, nước, cây xanh, bầu trời và sự bình an của con người. 7. KIẾN TRÚC LÀ MỘT LỜI CAM KẾT VỚI TƯƠNG LAI Một công trình không kết thúc vào ngày bàn giao. Ngày ấy chỉ là lúc cuộc đời thật của nó bắt đầu. Sau đó là mười năm, ba mươi năm, có thể một trăm năm sử dụng tài nguyên, tiêu thụ năng lượng, chịu mưa nắng và tác động đến những thế hệ sống bên trong. Vì vậy, mỗi nét vẽ hôm nay đều chứa một phần trách nhiệm đối với ngày mai. Người làm nghề cần nghĩ xa hơn vẻ đẹp của ngày khánh thành. Cần nghĩ đến lúc cây trưởng thành. Lúc vật liệu cũ đi. Lúc một đứa trẻ lớn lên trong căn nhà ấy. Và cả lúc người kiến trúc sư không còn hiện diện để giải thích vì sao mình từng thiết kế như vậy. Nếu công trình vẫn thích nghi, vẫn đem lại sự dễ chịu, vẫn giữ được mối liên hệ giữa con người và thiên nhiên, thì đó chính là một dạng bền vững sâu sắc. THÔNG ĐIỆP CHƯƠNG Thiên nhiên không phải phông nền của kiến trúc. Thiên nhiên là một phần của kiến trúc. Hãy để ánh sáng kể câu chuyện của thời gian. Hãy để gió trở thành hơi thở của ngôi nhà. Hãy để cây lớn lên cùng ký ức con người. Hãy để nước đem sự tĩnh tại vào không gian. Và hãy để khí hậu chỉ cho chúng ta biết công trình nên được sinh ra như thế nào. Khi khoa học giúp người kiến trúc sư hiểu thiên nhiên, triết lý giúp ta biết sống cùng thiên nhiên, còn chiều sâu tâm linh nhắc ta biết kính trọng thiên nhiên, kiến trúc sẽ vượt khỏi giới hạn của một vật thể xây dựng. Một ngày nào đó, người thiết kế sẽ rời đi. Nhưng mặt trời vẫn mọc. Gió vẫn thổi. Cây vẫn lớn. Nước vẫn chảy. Con người vẫn tiếp tục những cuộc đời của mình dưới mái nhà ấy. Và có lẽ, giá trị cao nhất của kiến trúc không phải là khiến người đời nhớ đến người đã thiết kế nó. Mà là sau rất nhiều năm, công trình vẫn âm thầm giúp con người sống khỏe hơn, bình an hơn, gần nhau hơn và gần với thiên nhiên hơn. Kiến tạo hôm nay – Di sản ngày mai.