SÁCH TRẮNG: TRƯỜNG HỌC XÃ HỘI CHỦ NGHĨA HÒA BÌNH

Tác giả: Henry Le – Lê Đình Hải

NHÓM C — CON NGƯỜI VÀ CỘNG ĐỒNG

CHƯƠNG 24. CÔNG DÂN SỐ VÀ AN TOÀN MẠNG

1. Hình thành năng lực công dân số

Trong kỷ nguyên số, internet, trí tuệ nhân tạo và các nền tảng trực tuyến đang thay đổi sâu sắc cách con người học tập, giao tiếp, làm việc và tham gia vào đời sống xã hội. Vì vậy, trường học xã hội chủ nghĩa hòa bình cần trang bị cho học sinh không chỉ kiến thức công nghệ mà còn năng lực trở thành những công dân số có trách nhiệm, biết sử dụng công nghệ an toàn, sáng tạo và nhân văn.

Công dân số là người có khả năng tiếp cận thông tin, sử dụng công cụ kỹ thuật số, giao tiếp trực tuyến và tham gia cộng đồng mạng một cách có hiểu biết. Điều quan trọng không phải là sử dụng càng nhiều thiết bị càng tốt, mà là biết lựa chọn công nghệ phù hợp với mục tiêu học tập, công việc và cuộc sống.

Nhà trường cần giúp học sinh hiểu rằng mọi hành vi trên môi trường số đều có thể tạo ra ảnh hưởng đến bản thân và người khác. Một lời bình luận thiếu suy nghĩ, một hình ảnh được chia sẻ khi chưa có sự đồng ý hoặc một thông tin sai lệch có thể gây tổn thương và để lại hậu quả lâu dài. Vì vậy, văn hóa ứng xử trên mạng cần được xây dựng trên nền tảng tôn trọng, trung thực, trách nhiệm và lòng nhân ái.

2. Bảo vệ thông tin cá nhân và quyền riêng tư

An toàn mạng bắt đầu từ việc hiểu giá trị của dữ liệu cá nhân. Học sinh cần biết bảo vệ mật khẩu, thông tin liên lạc, hình ảnh riêng tư, vị trí, tài khoản học tập và các dữ liệu nhạy cảm khác. Nhà trường nên hướng dẫn các em sử dụng mật khẩu mạnh, xác thực nhiều lớp, cập nhật phần mềm và kiểm tra quyền truy cập của ứng dụng.

Một nguyên tắc quan trọng là không cung cấp thông tin cá nhân cho người lạ hoặc những trang web chưa được xác minh. Học sinh cần thận trọng với đường dẫn đáng ngờ, tệp đính kèm không rõ nguồn gốc, lời mời nhận quà và các yêu cầu chuyển tiền bất thường.

Bên cạnh việc tự bảo vệ mình, các em phải tôn trọng quyền riêng tư của người khác. Không tự ý đăng tải hình ảnh, ghi âm cuộc trò chuyện hoặc công khai thông tin của bạn bè khi chưa được phép. Nhà trường cần xây dựng quy trình tiếp nhận và xử lý sự cố bảo mật, đồng thời tạo môi trường để học sinh có thể báo cáo rủi ro mà không sợ bị chế giễu hoặc đổ lỗi.

3. Nhận diện thông tin giả và các nguy cơ trực tuyến

Môi trường mạng đem lại nguồn tri thức phong phú nhưng cũng chứa thông tin sai lệch, nội dung thao túng và những hành vi lừa đảo ngày càng tinh vi. Học sinh cần được rèn luyện tư duy phản biện để không vội tin, không vội chia sẻ và không đưa ra kết luận chỉ dựa trên tiêu đề gây sốc hoặc những lời khẳng định thiếu bằng chứng.

Khi tiếp nhận thông tin, các em nên kiểm tra nguồn xuất bản, tác giả, thời điểm đăng tải, bằng chứng và sự đối chiếu giữa nhiều nguồn đáng tin cậy. Đối với hình ảnh, video và nội dung do trí tuệ nhân tạo tạo ra, học sinh cần hiểu rằng hình thức chân thực không đồng nghĩa với nội dung chính xác.

Nhà trường cũng cần giáo dục học sinh nhận diện bắt nạt trực tuyến, dụ dỗ qua mạng, giả mạo danh tính, lừa đảo tài chính và những nội dung có nguy cơ gây tổn hại. Khi gặp tình huống nguy hiểm, các em nên lưu giữ bằng chứng phù hợp, chặn tài khoản vi phạm, báo cáo nền tảng và tìm sự hỗ trợ từ giáo viên, cha mẹ hoặc người có trách nhiệm. Không nên tự đối đầu với đối tượng đe dọa hoặc phát tán lại nội dung gây hại.

4. Sử dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm

AI mở ra nhiều cơ hội cá nhân hóa học tập, hỗ trợ nghiên cứu, sáng tạo nội dung và giải quyết vấn đề. Tuy nhiên, học sinh cần hiểu rằng AI có thể tạo ra thông tin sai, thiên kiến hoặc nội dung không phù hợp. Vì vậy, mọi kết quả quan trọng đều cần được kiểm chứng trước khi sử dụng.

Nhà trường cần hướng dẫn học sinh phân biệt giữa việc dùng AI để hỗ trợ tư duy và việc phụ thuộc vào AI để thay thế hoàn toàn quá trình học tập. Các em phải trung thực về mức độ sử dụng công cụ, tôn trọng quyền tác giả và không đưa dữ liệu cá nhân hoặc tài liệu mật lên những hệ thống chưa được phép tiếp nhận.

Công dân số có năng lực không phải là người giao mọi quyết định cho máy móc, mà là người biết đặt câu hỏi, đánh giá kết quả và chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình.

5. Xây dựng văn hóa số nhân văn và hòa bình

Trường học cần kết hợp kiến thức công nghệ với giáo dục đạo đức, pháp luật và kỹ năng xã hội. Các hoạt động mô phỏng tình huống, diễn đàn học sinh, dự án truyền thông tích cực và chương trình phòng chống bắt nạt trực tuyến có thể giúp các em thực hành cách giải quyết bất đồng bằng đối thoại thay vì công kích.

Bên cạnh đó, nhà trường cần quan tâm đến sức khỏe tinh thần, thời gian sử dụng thiết bị và sự cân bằng giữa đời sống trực tuyến với hoạt động thể chất, giao tiếp trực tiếp và sinh hoạt gia đình.

Mục tiêu cuối cùng của chương này là giúp mỗi học sinh trở thành công dân số hiểu biết, an toàn, có tư duy phản biện và có trách nhiệm với cộng đồng. Công nghệ chỉ thực sự tiến bộ khi phục vụ con người, bảo vệ phẩm giá và mở rộng cơ hội phát triển cho mọi người.

Trong trường học xã hội chủ nghĩa hòa bình, an toàn mạng không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn là nền tảng của niềm tin, sự tôn trọng và hợp tác. Khi mỗi học sinh biết bảo vệ bản thân, tôn trọng người khác và sử dụng công nghệ vì những mục tiêu tích cực, không gian số sẽ trở thành môi trường học tập, sáng tạo và kết nối nhân văn, góp phần xây dựng một xã hội công bằng, văn minh và phát triển bền vững.