CHUYÊN ĐỀ 25. AN TOÀN CHÁY, THOÁT NẠN VÀ SỨC KHỎE TRONG NHÀ Ở

An toàn cháy, thoát nạn và bảo vệ sức khỏe là những yêu cầu quan trọng hàng đầu khi cải tạo, sửa chữa nhà ở. Một ngôi nhà đẹp, tiện nghi nhưng có hệ thống điện thiếu an toàn, lối thoát nạn bị cản trở, vật liệu dễ cháy hoặc không gian thông gió kém vẫn tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với tính mạng và tài sản.

Trong quá trình cải tạo, việc thay đổi mặt bằng, lắp đặt thêm thiết bị điện, làm trần, ốp tường, thay cửa hoặc xây dựng phòng kín có thể làm thay đổi điều kiện an toàn ban đầu. Vì vậy, cần đánh giá tổng thể nguy cơ cháy, khả năng thoát nạn, chất lượng không khí và điều kiện sinh hoạt của từng khu vực, phù hợp với loại nhà, quy mô công trình và quy định hiện hành.

1. Đánh giá nguy cơ cháy trong nhà ở

Trước khi cải tạo, cần khảo sát các khu vực có nguy cơ phát sinh cháy, đặc biệt là phòng bếp, khu vực đặt thiết bị điện, nơi chứa vật liệu dễ cháy, kho chứa đồ và khu vực để xe.

Những nguyên nhân phổ biến gồm:

• Hệ thống dây dẫn điện cũ, xuống cấp hoặc quá tải.
• Ổ cắm, phích cắm và thiết bị điện lắp đặt không đúng kỹ thuật.
• Sử dụng bếp gas, bếp điện và thiết bị sinh nhiệt thiếu kiểm soát.
• Tập trung giấy, vải, gỗ, nhựa và các vật liệu dễ bắt cháy gần nguồn nhiệt.
• Sạc xe điện, pin và thiết bị điện tử tại vị trí không phù hợp.
• Sử dụng thiết bị điện không rõ nguồn gốc hoặc không bảo đảm chất lượng.

Nhà thầu cần kiểm tra nguồn cấp điện, tủ điện, thiết bị bảo vệ, dây dẫn và các mối nối trước khi hoàn thiện. Những hạng mục không bảo đảm an toàn phải được sửa chữa hoặc thay thế, không nên che kín bằng trần, tường hoặc lớp hoàn thiện mới.

2. Kiểm tra và cải tạo hệ thống điện an toàn

Hệ thống điện là một trong những yếu tố có liên quan trực tiếp đến nguy cơ cháy trong nhà ở. Khi cải tạo, việc tăng số lượng điều hòa, bình nước nóng, bếp điện, máy giặt hoặc thiết bị công suất lớn có thể làm thay đổi đáng kể phụ tải điện.

Các nội dung cần kiểm tra gồm:

• Tính toán phụ tải sử dụng sau cải tạo.
• Kiểm tra tiết diện dây dẫn và khả năng chịu tải.
• Phân chia mạch điện hợp lý cho thiết bị công suất lớn.
• Lắp đặt thiết bị bảo vệ quá tải, ngắn mạch và chống rò điện phù hợp.
• Kiểm tra hệ thống nối đất và liên kết bảo vệ theo yêu cầu kỹ thuật.
• Bố trí tủ điện ở vị trí dễ tiếp cận, khô ráo và an toàn.
• Sử dụng dây dẫn, thiết bị đóng cắt và phụ kiện có chất lượng phù hợp.

Đặc biệt, khu vực phòng tắm, bếp và những nơi thường xuyên tiếp xúc với nước cần được thiết kế, lắp đặt thiết bị điện theo yêu cầu an toàn riêng. Không tự ý đấu nối nhiều thiết bị công suất lớn vào một ổ cắm hoặc sử dụng dây điện tạm thời thay cho hệ thống cố định.

3. Bố trí lối thoát nạn và phương án thoát hiểm

Lối thoát nạn phải được xem xét ngay từ giai đoạn thiết kế mặt bằng cải tạo. Không gian sinh hoạt có thể thay đổi, nhưng không được làm mất hoặc gây cản trở khả năng thoát ra ngoài khi xảy ra sự cố.

Cần kiểm tra:

• Cửa ra vào và hành lang có đủ không gian lưu thông hay không.
• Cầu thang có bị thu hẹp, che chắn hoặc đặt vật dụng cản trở không.
• Cửa thoát có thể mở thuận tiện khi cần thiết không.
• Các phòng ngủ có đường tiếp cận lối thoát phù hợp không.
• Lối đi từ tầng trên xuống khu vực an toàn có bị khóa hoặc cản trở không.
• Có phương án hỗ trợ trẻ em, người cao tuổi và người khuyết tật hay không.

Đối với nhà nhiều tầng, nhà có tầng hầm, nhà ống hoặc nhà có mặt bằng sâu, cần đặc biệt chú ý khả năng thoát nạn khi khói lan nhanh và tầm nhìn bị hạn chế.

Không nên sử dụng ban công, sân thượng hoặc cửa sổ làm nơi chứa đồ khiến việc tiếp cận khu vực thoát hiểm bị cản trở. Nếu công trình thuộc diện phải đáp ứng yêu cầu về phòng cháy, chữa cháy, cần xác định đầy đủ điều kiện áp dụng và thực hiện theo quy định tương ứng.

4. Trang bị phương tiện cảnh báo và chữa cháy ban đầu

Thiết bị cảnh báo và chữa cháy ban đầu giúp phát hiện sự cố sớm và hỗ trợ xử lý trong giai đoạn đầu, trước khi đám cháy phát triển lớn.

Tùy theo đặc điểm công trình, có thể xem xét trang bị:

• Thiết bị báo cháy độc lập hoặc hệ thống báo cháy phù hợp.
• Đầu báo khói, đầu báo nhiệt tại những vị trí thích hợp.
• Bình chữa cháy phù hợp với các nguy cơ cháy có thể xảy ra.
• Đèn chiếu sáng sự cố và biển chỉ dẫn thoát nạn khi cần thiết.
• Thiết bị ngắt điện khẩn cấp tại vị trí phù hợp.
• Phương tiện liên lạc để gọi lực lượng cứu nạn, chữa cháy.

Thiết bị phải được lựa chọn đúng chủng loại, lắp đặt đúng hướng dẫn và kiểm tra định kỳ. Không bố trí bình chữa cháy ở nơi bị che khuất hoặc khó tiếp cận.

Đối với cháy điện, không sử dụng nước để dập lửa khi chưa cô lập được nguồn điện và chưa xác định phương tiện chữa cháy phù hợp. Khi đám cháy vượt quá khả năng xử lý an toàn, cần ưu tiên thoát nạn, cảnh báo mọi người và gọi lực lượng chức năng.

5. Lựa chọn vật liệu hoàn thiện an toàn

Vật liệu hoàn thiện không chỉ quyết định thẩm mỹ mà còn ảnh hưởng đến khả năng phát triển đám cháy, lượng khói và mức độ độc hại khi xảy ra sự cố.

Khi lựa chọn vật liệu, cần xem xét:

• Đặc tính cháy và khả năng lan truyền ngọn lửa.
• Khả năng sinh khói và khí độc khi bị nung nóng hoặc cháy.
• Chứng nhận, tài liệu kỹ thuật và nguồn gốc sản phẩm.
• Sự phù hợp với vị trí sử dụng và yêu cầu của công trình.
• Khả năng chịu nhiệt, độ bền và điều kiện bảo trì.

Cần thận trọng khi sử dụng vật liệu xốp, nhựa, mút cách âm hoặc lớp trang trí dễ bắt cháy tại những vị trí gần nguồn nhiệt và lối thoát nạn. Không tự ý sử dụng vật liệu không rõ đặc tính kỹ thuật để thay thế những cấu kiện có yêu cầu về an toàn cháy.

Ngoài ra, sơn, keo dán, dung môi và hóa chất hoàn thiện cần được bảo quản đúng cách, tránh xa nguồn lửa và bảo đảm thông gió trong quá trình thi công.

6. Bảo đảm thông gió và chất lượng không khí trong nhà

Chất lượng không khí ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và sự thoải mái của người sử dụng. Khi cải tạo, việc xây thêm phòng, đóng kín ban công, thay cửa hoặc làm trần thấp có thể khiến không khí lưu thông kém.

Cần tổ chức thông gió tự nhiên hoặc thông gió cơ khí phù hợp với mặt bằng và điều kiện sử dụng.

Những khu vực cần được quan tâm gồm:

• Phòng ngủ: bảo đảm không khí lưu thông và hạn chế ẩm mốc.
• Nhà bếp: bố trí hút mùi, thoát khí phù hợp.
• Phòng tắm: có giải pháp hút ẩm và thoát khí.
• Tầng hầm, phòng kín: đánh giá nhu cầu cấp khí tươi và thải khí.
• Khu vực đặt thiết bị đốt nhiên liệu: bảo đảm cấp khí và thoát khí theo yêu cầu an toàn.

Không nên bịt kín hoàn toàn các ô thông gió vốn có vai trò quan trọng đối với chất lượng không khí. Với thiết bị đốt gas hoặc nhiên liệu khác, phải đặc biệt chú ý nguy cơ tích tụ khí độc và khí cháy. Không sử dụng bếp than hoặc thiết bị đốt nhiên liệu trong phòng kín thiếu thông gió.

7. Bảo vệ sức khỏe trong quá trình thi công và sử dụng

Quá trình cải tạo có thể phát sinh bụi xây dựng, tiếng ồn, hơi dung môi, mùi sơn, vi sinh vật từ khu vực ẩm mốc và nhiều tác nhân ảnh hưởng đến sức khỏe.

Nhà thầu cần thực hiện các biện pháp:

• Che chắn và hạn chế phát tán bụi khi đục phá, cắt vật liệu.
• Sử dụng thiết bị bảo hộ phù hợp cho người lao động.
• Bảo đảm thông gió khi sơn, chống thấm và sử dụng keo hóa chất.
• Thu gom chất thải, không để vật liệu bẩn tồn đọng trong nhà.
• Kiểm tra và xử lý nguồn gây ẩm, nấm mốc trước khi hoàn thiện.
• Hạn chế để trẻ em, người cao tuổi và người nhạy cảm tiếp xúc với khu vực thi công.

Sau khi hoàn thành, cần vệ sinh kỹ, thông gió và kiểm tra các khu vực có mùi hóa chất, bụi hoặc độ ẩm cao trước khi đưa vào sử dụng. Những phòng có dấu hiệu thấm dột, ngưng tụ hơi nước hoặc nấm mốc phải được xử lý nguyên nhân gốc, không chỉ sơn phủ để che đi biểu hiện bên ngoài.

8. Kiểm tra, nghiệm thu và duy trì an toàn lâu dài

Trước khi bàn giao, chủ nhà và đơn vị thi công cần kiểm tra tổng thể hệ thống điện, thiết bị cảnh báo, phương tiện chữa cháy, lối thoát nạn và hệ thống thông gió.

Nội dung nghiệm thu nên bao gồm:

• Kiểm tra hoạt động của thiết bị điện và thiết bị bảo vệ.
• Kiểm tra khả năng mở cửa, lưu thông trên hành lang và cầu thang.
• Kiểm tra thiết bị báo cháy, đèn sự cố và phương tiện chữa cháy đã trang bị.
• Kiểm tra quạt hút, đường cấp khí và đường thoát khí.
• Hướng dẫn các thành viên trong gia đình cách xử lý khi có cháy.
• Xây dựng phương án thoát nạn phù hợp với từng tầng và từng nhóm người sử dụng.

Gia đình cần duy trì thói quen kiểm tra thiết bị điện, không để vật dụng cản trở lối đi, không tích trữ vật liệu dễ cháy ở khu vực sinh hoạt và tổ chức nhắc lại phương án thoát nạn định kỳ.

Các yêu cầu về phòng cháy, chữa cháy cần được xác định theo loại hình, quy mô, công năng và quy định pháp luật đang áp dụng tại thời điểm thực hiện; không nên mặc định mọi nhà ở đều có cùng một danh mục yêu cầu.

Nguyên tắc cốt lõi: Một ngôi nhà an toàn không chỉ là ngôi nhà có kết cấu vững chắc và thiết kế đẹp, mà còn phải giúp con người phát hiện nguy hiểm sớm, thoát nạn kịp thời, hạn chế cháy lan và duy trì môi trường sống lành mạnh. Khi cải tạo, cần đặt tính mạng con người lên trước tiện nghi và thẩm mỹ; kiểm soát nguy cơ từ hệ thống điện, vật liệu, lối thoát nạn và chất lượng không khí ngay từ khâu thiết kế đến thi công, nghiệm thu và sử dụng lâu dài.