HNI 26/8/2026:

CHƯƠNG 2: QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH NHÀ NƯỚC HIỆN ĐẠI

1. Mở đầu – Nhà nước và hành trình tổ chức quốc gia

Quá trình hình thành Nhà nước hiện đại ở Việt Nam là một hành trình lịch sử lâu dài, gắn liền với sự hình thành cộng đồng dân tộc, quá trình xây dựng chủ quyền quốc gia, tổ chức xã hội và từng bước hoàn thiện các thiết chế quản trị đất nước.

Nếu trong xã hội truyền thống, Nhà nước chủ yếu được nhìn nhận qua quyền lực của triều đình, hệ thống quan lại và khả năng quản lý lãnh thổ, thì Nhà nước hiện đại được xây dựng trên những nền tảng rộng hơn: chủ quyền quốc gia, pháp luật, hiến pháp, quyền và nghĩa vụ của công dân, bộ máy hành chính, thiết chế đại diện và trách nhiệm quản trị xã hội.

Ở Việt Nam, quá trình chuyển đổi đó diễn ra trong những điều kiện đặc biệt. Đất nước trải qua thời kỳ thuộc địa, các cuộc đấu tranh giành độc lập, chiến tranh, thống nhất và xây dựng đất nước. Vì vậy, lịch sử hình thành Nhà nước hiện đại không thể tách rời lịch sử đấu tranh bảo vệ độc lập và xây dựng một trật tự chính trị – pháp lý mới.

2. Những nền tảng lịch sử của tổ chức Nhà nước Việt Nam

Từ thời cổ đại, các cộng đồng cư dân trên lãnh thổ Việt Nam đã hình thành những thiết chế tổ chức xã hội và quyền lực nhà nước sơ khai. Qua các thời kỳ lịch sử, bộ máy quản lý lãnh thổ ngày càng được củng cố.

Các triều đại phong kiến Việt Nam từng bước xây dựng hệ thống hành chính, luật lệ, quân đội, thuế khóa, giáo dục và các thiết chế quản lý xã hội. Những bộ luật như Quốc triều hình luật thời Lê và Hoàng Việt luật lệ thời Nguyễn cho thấy tư duy pháp luật đã có vị trí nhất định trong việc tổ chức và điều hành xã hội.

Tuy nhiên, Nhà nước truyền thống về bản chất vẫn khác với Nhà nước hiện đại. Quyền lực nhà nước chủ yếu tập trung vào nhà vua và tầng lớp quan lại; khái niệm công dân, quyền con người và cơ chế đại diện chính trị chưa phát triển theo nghĩa hiện đại.

Sự chuyển biến căn bản bắt đầu xuất hiện khi Việt Nam tiếp xúc ngày càng sâu với các tư tưởng chính trị, pháp lý và mô hình Nhà nước hiện đại từ cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX.

3. Từ chế độ thuộc địa đến khát vọng xây dựng Nhà nước độc lập

Thời kỳ thuộc địa tạo ra những biến đổi sâu sắc đối với cấu trúc chính trị, kinh tế và xã hội Việt Nam. Một mặt, hệ thống quản lý mới được đưa vào; mặt khác, quyền tự quyết của dân tộc bị hạn chế nghiêm trọng.

Trong bối cảnh đó, vấn đề độc lập dân tộc trở thành một trong những yêu cầu trung tâm của lịch sử Việt Nam hiện đại.

Các phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX không chỉ đấu tranh chống chế độ thuộc địa mà còn đặt ra câu hỏi về mô hình tổ chức quốc gia: Nhà nước sẽ được xây dựng như thế nào, quyền lực thuộc về ai, người dân có vị trí gì và pháp luật sẽ đóng vai trò như thế nào?

Những câu hỏi ấy trở thành tiền đề tư tưởng cho quá trình hình thành Nhà nước Việt Nam hiện đại.

4. Năm 1945 – bước ngoặt hình thành Nhà nước mới

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 tạo ra một bước ngoặt đặc biệt quan trọng. Ngày 2 tháng 9 năm 1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập, tuyên bố sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Sự kiện này đánh dấu việc thiết lập một Nhà nước Việt Nam độc lập trong thời đại hiện đại.

Một trong những điểm đáng chú ý là ngay từ những ngày đầu, vấn đề xây dựng một Nhà nước có cơ sở pháp lý và cơ chế đại diện đã được đặt ra. Cuộc Tổng tuyển cử ngày 6 tháng 1 năm 1946 bầu Quốc hội khóa I là một dấu mốc quan trọng trong quá trình xây dựng thiết chế Nhà nước mới.

Hiến pháp năm 1946 sau đó trở thành văn bản hiến định đầu tiên của Việt Nam, đặt nền tảng pháp lý cho tổ chức quyền lực nhà nước và các quyền cơ bản của công dân.

Như vậy, từ năm 1945, Việt Nam bắt đầu bước vào quá trình xây dựng một Nhà nước hiện đại dựa trên độc lập, chủ quyền, pháp luật và thiết chế đại diện.

5. Hiến pháp và quá trình thể chế hóa Nhà nước

Một Nhà nước hiện đại không thể tồn tại chỉ dựa trên quyền lực hành chính. Nhà nước cần có một hệ thống pháp luật xác định quyền hạn của các cơ quan công quyền, quyền và nghĩa vụ của công dân, cũng như những nguyên tắc cơ bản trong tổ chức xã hội.

Từ Hiến pháp năm 1946, Việt Nam tiếp tục trải qua các bản Hiến pháp năm 1959, 1980, 1992 và 2013. Mỗi bản Hiến pháp phản ánh một giai đoạn lịch sử và yêu cầu phát triển nhất định của đất nước.